દેશભરમાં સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) અભિયાન હેઠળ 13 કરોડથી વધુ મતદારોનાં નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવાના મુદ્દે વિવાદ ચાલી રહ્યો છે. આ દરમિયાન મતદાર યાદીમાં રહેલી ખામીઓ અને ગરબડો શોધવા માટે કયા સોફ્ટવેર, એપ્લિકેશન અથવા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ટૂલનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, તે અંગે માહિતી આપવાનો ચૂંટણી પંચે માહિતી અધિકાર (RTI) હેઠળ ઇનકાર કર્યો છે. ચૂંટણી પંચના આ જવાબને પગલે મતદાર યાદી સુધારવાની પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને ઉપયોગમાં લેવાતી ટેક્નોલોજી અંગે ફરી સવાલો ઊભા થયા છે. તેલંગાણાના કરીમનગરના સામાજિક કાર્યકર એમ. એ. મુજીબ અય્યૂબે RTI અરજી કરીને ચૂંટણી પંચ પાસેથી આ અંગે વિગતો માગી હતી. તેમણે પૂછ્યું હતું કે મતદાર ડેટામાં ખામીઓ શોધવા માટે કયા AI પ્લેટફોર્મ અથવા સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, શું આ સિસ્ટમ આપમેળે શંકાસ્પદ નામોને ચિહ્નિત કરે છે અને કોઈ લાયક મતદારનું નામ ભૂલથી યાદીમાંથી દૂર ન થઈ જાય તે માટે કઈ સુરક્ષા વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
16 ઓક્ટોબરે આપેલા જવાબમાં ચૂંટણી પંચે માહિતી જાહેર ન કરવા માટે RTI કાયદાની કલમ 8(1)(d)નો હવાલો આપ્યો હતો. આ કલમ વ્યાપારી વિશ્વાસ, ટ્રેડ સિક્રેટ અને બૌદ્ધિક સંપદા સાથે સંબંધિત કેટલીક માહિતીને જાહેર કરવામાંથી છૂટ આપે છે. પંચે એવી જોગવાઈનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જે વ્યક્તિની સુરક્ષાને જોખમમાં મૂકી શકે તેવી માહિતી જાહેર કરવાથી રક્ષણ આપે છે. જોકે, કયા સોફ્ટવેર અથવા AI ટૂલનો ઉપયોગ થયો હતો અને તેનું વર્ઝન શું હતું, તે અંગે ચોક્કસ વિગતો આપવામાં આવી નથી. ચૂંટણી પંચે પોતાના જવાબમાં એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે SIR પ્રક્રિયા માટે કોઈ નવું સોફ્ટવેર ખરીદવામાં આવ્યું નથી. સાથે જ પંચે જણાવ્યું હતું કે મતદારનું નામ ઉમેરવાનો કે યાદીમાંથી દૂર કરવાનો અંતિમ કાનૂની અધિકાર સંબંધિત વિસ્તારના ઇલેક્ટરોલ રજિસ્ટ્રેશન ઓફિસર (ERO) પાસે જ રહે છે. એટલે કે, ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ થતો હોય તો પણ નામ ઉમેરવા કે દૂર કરવાનો અંતિમ નિર્ણય અધિકૃત ચૂંટણી અધિકારી દ્વારા જ લેવામાં આવે છે.
આ જવાબ અંગે પૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર ઓ. પી. રાવતે પ્રતિક્રિયા આપતાં જણાવ્યું હતું કે આ કાનૂની બાબત છે અને અરજદારે ચૂંટણી પંચના નિર્ણય સામે પ્રથમ અપીલ દાખલ કરવી જોઈએ. તેમણે સૂચવ્યું હતું કે જે પ્રશ્નોના જવાબો મળ્યા નથી, તે અપીલની પ્રક્રિયા દ્વારા ફરીથી ઉઠાવી શકાય છે. SIR અભિયાન હેઠળ દેશભરમાં 13 કરોડથી વધુ મતદારોનાં નામ દૂર કરવાના મુદ્દે રાજકીય પક્ષો અને નાગરિક સંગઠનો સતત સવાલો ઉઠાવી રહ્યાં છે. મતદાર યાદીમાં સુધારાની પ્રક્રિયા દરમિયાન યોગ્ય મતદારોનાં નામ ભૂલથી દૂર ન થાય અને દરેક નિર્ણયની ચકાસણી થઈ શકે, તે અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. અગાઉ ERONET પોર્ટલની ભૂમિકા અને ચૂંટણી પંચની આંતરિક કામગીરીને લઈને પણ ચર્ચા થઈ ચૂકી છે. આવા સમયે સોફ્ટવેર અને AI ટૂલ અંગેની માહિતી જાહેર ન કરવાના નિર્ણયથી મતદાર યાદી સુધારવાની પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા કેટલી છે તે અંગેનો વિવાદ વધુ ઘેરો બન્યો છે.
