વિશ્વ અર્થવ્યવસ્થામાં સત્તા, સંપત્તિ અને ટેકનોલોજીનાં કેન્દ્રો ઝડપથી બદલાઈ રહ્યાં છે. એક જ દિવસમાં જાપાન, ઓસ્ટ્રેલિયા-ભારત અને અમેરિકાની ત્રણ મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટનાઓએ વિશ્વની નવી દિશાનો સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો છે. જાપાનની ફાસ્ટ રિટેલિંગ (યુનિક્લો) વૈશ્વિક કપડાં ઉદ્યોગમાં નવો ઇતિહાસ રચવા તરફ આગળ વધી રહી છે. બીજી તરફ ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયા વચ્ચે યુરેનિયમ પુરવઠાનો માર્ગ સંપૂર્ણપણે ખૂલ્યો છે. ત્રીજી તરફ AI ક્રાંતિના કારણે સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગમાં અણધારી તેજી જોવા મળી રહી છે. આ ત્રણ સમાચાર જુદા જુદા નથી; તેઓ મળીને આવનારા વિશ્વના આર્થિક નકશાની રચના કરી રહ્યા છે.
યુનિક્લો : જાપાનની નવી વૈશ્વિક સફળતા
એક સમય એવો હતો જ્યારે વૈશ્વિક ફેશન બજારમાં સ્પેનની ઝારા અને સ્વીડનની H&Mનું પ્રભુત્વ હતું. આજે જાપાનની યુનિક્લો ઝડપથી બંનેને પડકાર આપી રહી છે. ફાસ્ટ રિટેલિંગે પોતાના વાર્ષિક વેચાણનો અંદાજ વધારીને લગભગ 3.97 ટ્રિલિયન યેન કર્યો છે. નફો પણ 500 અબજ યેન સુધી પહોંચવાની ધારણા છે. આ માત્ર નાણાંકીય સફળતા નથી; આ જાપાનની ઔદ્યોગિક દૃષ્ટિ, ગુણવત્તા અને વૈશ્વિક બ્રાન્ડ નિર્માણનું પરિણામ છે. વિશ્વમાં ઉત્પાદન કરવું હવે પૂરતું નથી. સાચી કમાણી બ્રાન્ડમાં છે. એપલ હોય કે નાઇકી, ઝારા હોય કે યુનિક્લો—ગ્રાહક માત્ર વસ્તુ ખરીદતો નથી; તે વિશ્વાસ ખરીદે છે. યુનિક્લોની સફળતા પાછળ ગુણવત્તા અને સરળ ડિઝાઇન, દરેક હવામાન માટે ઉપયોગી ઉત્પાદનો, વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનનું ઉત્તમ સંચાલન, ટેકનોલોજી આધારિત ઉત્પાદન અને ગ્રાહકકેન્દ્રિત વિચારસરણી છે. ભારત માટે આ મોટો પાઠ છે. માત્ર ઉત્પાદન વધારવાથી વિશ્વ જીતાતું નથી.
ભારતીય કંપનીઓએ વૈશ્વિક બ્રાન્ડ નિર્માણ તરફ વધુ ધ્યાન આપવું પડશે. ભારત માટે યુરેનિયમ : ઊર્જા સુરક્ષાનો નવો અધ્યાય બીજો મહત્ત્વપૂર્ણ વિકાસ ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયા વચ્ચે થયો છે. ઓસ્ટ્રેલિયાએ હવે ભારતને શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે યુરેનિયમની નિકાસનો માર્ગ સંપૂર્ણપણે ખુલ્લો કર્યો છે. ભારત પરમાણુ અપ્રસાર સંધિ (NPT)માં સામેલ નથી છતાં જરૂરી સુરક્ષા વ્યવસ્થા પૂર્ણ થયા પછી આ નિર્ણય લેવાયો છે. આ ઘટનાનું મહત્ત્વ સામાન્ય વેપાર કરતાં ઘણું વધારે છે. ભારતે વર્ષ 2047 સુધી પરમાણુ વીજ ઉત્પાદનક્ષમતા 8 ગીગાવોટથી વધારીને 100 ગીગાવોટ સુધી લઈ જવાનો મહત્ત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે.
શા માટે? કારણ સ્પષ્ટ છે. ભારતમાં ઝડપથી વધતાં ડેટા સેન્ટરો, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો, મેટ્રો રેલ, ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થા અને ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે વિશાળ પ્રમાણમાં સતત વીજળીની જરૂર પડશે. સૌર અને પવન ઊર્જા મહત્ત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તે સતત ઉપલબ્ધ રહેતી નથી. તેના માટે વિશ્વસનીય આધાર તરીકે પરમાણુ ઊર્જા અનિવાર્ય બનશે. ઓસ્ટ્રેલિયા વિશ્વના સૌથી મોટા યુરેનિયમ ભંડારો ધરાવે છે. ભારત માટે કેનેડા, કઝાખસ્તાન અને હવે ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાંથી પુરવઠો ઉપલબ્ધ થવાથી ઊર્જા સુરક્ષા વધુ મજબૂત બનશે. આ માત્ર ઊર્જા સહકાર નથી.
આ ભારત-ઓસ્ટ્રેલિયા વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીનો પણ નવો તબક્કો છે. AI ક્રાંતિ અને સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગ ત્રીજો અને કદાચ સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ સંદેશ અમેરિકાની એપ્લાઇડ મટીરિયલ્સ કંપની તરફથી આવ્યો છે. વિશ્વની અગ્રણી ચિપ ઉત્પાદન મશીન બનાવતી આ કંપનીએ જણાવ્યું છે કે તેના મોટા ગ્રાહકો આગામી બે વર્ષ નહીં પરંતુ 2030 સુધીની માંગનો અંદાજ આપી રહ્યા છે. આ અસામાન્ય ઘટના છે. સામાન્ય રીતે સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગમાં માંગમાં ભારે ચઢાવ-ઉતાર રહે છે. પરંતુ AIના કારણે સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે. વિશ્વમાં ડેટા સેન્ટરોનું જાળું ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યું છે. દરેક AI મોડલને હજારો નહીં પરંતુ લાખો અદ્યતન ચિપ્સની જરૂર પડે છે. એટલા માટે TSMC, સેમસંગ, ઇન્ટેલ, SK Hynix, માઇક્રોન અને અન્ય કંપનીઓ સતત ઉત્પાદનક્ષમતા વધારી રહી છે.
અંદાજ મુજબ વૈશ્વિક સેમિકન્ડક્ટર બજાર હવે 2030ની રાહ જોયા વગર આગામી બે વર્ષમાં જ 1.5 ટ્રિલિયન ડોલરને પાર કરી શકે છે. આ સમગ્ર પરિવર્તનનું કેન્દ્ર AI છે. વિશ્વ અર્થવ્યવસ્થા હવે માત્ર સસ્તા શ્રમ પર આધારિત નથી. નવા યુગમાં સફળતા માટે પાંચ બાબતો અનિવાર્ય બની રહી છે: વૈશ્વિક બ્રાન્ડ, અદ્યતન ટેકનોલોજી, વિશ્વસનીય ઊર્જા, સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન અને મહત્ત્વપૂર્ણ ખનિજ તેમજ સપ્લાય ચેઇન પર નિયંત્રણ. જે દેશો આ પાંચ ક્ષેત્રોમાં આગળ રહેશે તેઓ આગામી દાયકાઓમાં વિશ્વ અર્થતંત્રનું નેતૃત્વ કરશે.
ભારત માટે આ સમય અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ભારત વિશ્વનું સૌથી મોટું યુવા બજાર ધરાવે છે. ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થા ઝડપથી વધી રહી છે. મેક ઇન ઇન્ડિયા, સેમિકન્ડક્ટર મિશન, ડેટા સેન્ટર રોકાણ, ગ્રીન એનર્જી અને પરમાણુ ઊર્જા—આ બધું એકબીજા સાથે જોડાયેલું છે. જો ભારત પરમાણુ વીજ ઉત્પાદન વધારશે, વિશ્વસનીય વીજળી ઉપલબ્ધ કરાવશે, સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન ઊભું કરશે અને પોતાની વૈશ્વિક બ્રાન્ડ્સ ઊભી કરશે, તો 2047 સુધી વિકસિત ભારતનું સ્વપ્ન માત્ર રાજકીય સૂત્ર નહીં રહે; તે આર્થિક વાસ્તવિકતા બની શકે.
પરંતુ પડકારો પણ ઓછા નથી. કુશળ માનવબળ, સંશોધન, પાણી, ઊર્જા, આધુનિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને વૈશ્વિક સ્પર્ધા—આ બધાં ક્ષેત્રોમાં સતત રોકાણ કરવું પડશે.આ ત્રણેય સમાચારની પાછળ એક અદૃશ્ય પરંતુ શક્તિશાળી પરિબળ પણ કાર્યરત છે—ચીન. ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયા બંને ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માંગે છે. અમેરિકા ચિપ ઉત્પાદનને પોતાના દેશમાં પાછું લાવવા પ્રયત્ન કરી રહ્યું છે. જાપાન નવી વૈશ્વિક ઉત્પાદન અને સપ્લાય ચેઇન વ્યવસ્થા ઊભી કરી રહ્યું છે. ભારત પાસે તક પણ છે, ક્ષમતા પણ છે અને સમય પણ છે. હવે પ્રશ્ન માત્ર એટલો છે કે શું આપણે આ ઐતિહાસિક તકનો સંપૂર્ણ લાભ લઈ શકીશું?
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
વિશ્વ અર્થવ્યવસ્થામાં સત્તા, સંપત્તિ અને ટેકનોલોજીનાં કેન્દ્રો ઝડપથી બદલાઈ રહ્યાં છે. એક જ દિવસમાં જાપાન, ઓસ્ટ્રેલિયા-ભારત અને અમેરિકાની ત્રણ મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટનાઓએ વિશ્વની નવી દિશાનો સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો છે. જાપાનની ફાસ્ટ રિટેલિંગ (યુનિક્લો) વૈશ્વિક કપડાં ઉદ્યોગમાં નવો ઇતિહાસ રચવા તરફ આગળ વધી રહી છે. બીજી તરફ ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયા વચ્ચે યુરેનિયમ પુરવઠાનો માર્ગ સંપૂર્ણપણે ખૂલ્યો છે. ત્રીજી તરફ AI ક્રાંતિના કારણે સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગમાં અણધારી તેજી જોવા મળી રહી છે. આ ત્રણ સમાચાર જુદા જુદા નથી; તેઓ મળીને આવનારા વિશ્વના આર્થિક નકશાની રચના કરી રહ્યા છે.
યુનિક્લો : જાપાનની નવી વૈશ્વિક સફળતા
એક સમય એવો હતો જ્યારે વૈશ્વિક ફેશન બજારમાં સ્પેનની ઝારા અને સ્વીડનની H&Mનું પ્રભુત્વ હતું. આજે જાપાનની યુનિક્લો ઝડપથી બંનેને પડકાર આપી રહી છે. ફાસ્ટ રિટેલિંગે પોતાના વાર્ષિક વેચાણનો અંદાજ વધારીને લગભગ 3.97 ટ્રિલિયન યેન કર્યો છે. નફો પણ 500 અબજ યેન સુધી પહોંચવાની ધારણા છે. આ માત્ર નાણાંકીય સફળતા નથી; આ જાપાનની ઔદ્યોગિક દૃષ્ટિ, ગુણવત્તા અને વૈશ્વિક બ્રાન્ડ નિર્માણનું પરિણામ છે. વિશ્વમાં ઉત્પાદન કરવું હવે પૂરતું નથી. સાચી કમાણી બ્રાન્ડમાં છે. એપલ હોય કે નાઇકી, ઝારા હોય કે યુનિક્લો—ગ્રાહક માત્ર વસ્તુ ખરીદતો નથી; તે વિશ્વાસ ખરીદે છે. યુનિક્લોની સફળતા પાછળ ગુણવત્તા અને સરળ ડિઝાઇન, દરેક હવામાન માટે ઉપયોગી ઉત્પાદનો, વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનનું ઉત્તમ સંચાલન, ટેકનોલોજી આધારિત ઉત્પાદન અને ગ્રાહકકેન્દ્રિત વિચારસરણી છે. ભારત માટે આ મોટો પાઠ છે. માત્ર ઉત્પાદન વધારવાથી વિશ્વ જીતાતું નથી.
ભારતીય કંપનીઓએ વૈશ્વિક બ્રાન્ડ નિર્માણ તરફ વધુ ધ્યાન આપવું પડશે. ભારત માટે યુરેનિયમ : ઊર્જા સુરક્ષાનો નવો અધ્યાય બીજો મહત્ત્વપૂર્ણ વિકાસ ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયા વચ્ચે થયો છે. ઓસ્ટ્રેલિયાએ હવે ભારતને શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે યુરેનિયમની નિકાસનો માર્ગ સંપૂર્ણપણે ખુલ્લો કર્યો છે. ભારત પરમાણુ અપ્રસાર સંધિ (NPT)માં સામેલ નથી છતાં જરૂરી સુરક્ષા વ્યવસ્થા પૂર્ણ થયા પછી આ નિર્ણય લેવાયો છે. આ ઘટનાનું મહત્ત્વ સામાન્ય વેપાર કરતાં ઘણું વધારે છે. ભારતે વર્ષ 2047 સુધી પરમાણુ વીજ ઉત્પાદનક્ષમતા 8 ગીગાવોટથી વધારીને 100 ગીગાવોટ સુધી લઈ જવાનો મહત્ત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે.
શા માટે? કારણ સ્પષ્ટ છે. ભારતમાં ઝડપથી વધતાં ડેટા સેન્ટરો, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો, મેટ્રો રેલ, ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થા અને ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે વિશાળ પ્રમાણમાં સતત વીજળીની જરૂર પડશે. સૌર અને પવન ઊર્જા મહત્ત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તે સતત ઉપલબ્ધ રહેતી નથી. તેના માટે વિશ્વસનીય આધાર તરીકે પરમાણુ ઊર્જા અનિવાર્ય બનશે. ઓસ્ટ્રેલિયા વિશ્વના સૌથી મોટા યુરેનિયમ ભંડારો ધરાવે છે. ભારત માટે કેનેડા, કઝાખસ્તાન અને હવે ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાંથી પુરવઠો ઉપલબ્ધ થવાથી ઊર્જા સુરક્ષા વધુ મજબૂત બનશે. આ માત્ર ઊર્જા સહકાર નથી.
આ ભારત-ઓસ્ટ્રેલિયા વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીનો પણ નવો તબક્કો છે. AI ક્રાંતિ અને સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગ ત્રીજો અને કદાચ સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ સંદેશ અમેરિકાની એપ્લાઇડ મટીરિયલ્સ કંપની તરફથી આવ્યો છે. વિશ્વની અગ્રણી ચિપ ઉત્પાદન મશીન બનાવતી આ કંપનીએ જણાવ્યું છે કે તેના મોટા ગ્રાહકો આગામી બે વર્ષ નહીં પરંતુ 2030 સુધીની માંગનો અંદાજ આપી રહ્યા છે. આ અસામાન્ય ઘટના છે. સામાન્ય રીતે સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગમાં માંગમાં ભારે ચઢાવ-ઉતાર રહે છે. પરંતુ AIના કારણે સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે. વિશ્વમાં ડેટા સેન્ટરોનું જાળું ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યું છે. દરેક AI મોડલને હજારો નહીં પરંતુ લાખો અદ્યતન ચિપ્સની જરૂર પડે છે. એટલા માટે TSMC, સેમસંગ, ઇન્ટેલ, SK Hynix, માઇક્રોન અને અન્ય કંપનીઓ સતત ઉત્પાદનક્ષમતા વધારી રહી છે.
અંદાજ મુજબ વૈશ્વિક સેમિકન્ડક્ટર બજાર હવે 2030ની રાહ જોયા વગર આગામી બે વર્ષમાં જ 1.5 ટ્રિલિયન ડોલરને પાર કરી શકે છે. આ સમગ્ર પરિવર્તનનું કેન્દ્ર AI છે. વિશ્વ અર્થવ્યવસ્થા હવે માત્ર સસ્તા શ્રમ પર આધારિત નથી. નવા યુગમાં સફળતા માટે પાંચ બાબતો અનિવાર્ય બની રહી છે: વૈશ્વિક બ્રાન્ડ, અદ્યતન ટેકનોલોજી, વિશ્વસનીય ઊર્જા, સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન અને મહત્ત્વપૂર્ણ ખનિજ તેમજ સપ્લાય ચેઇન પર નિયંત્રણ. જે દેશો આ પાંચ ક્ષેત્રોમાં આગળ રહેશે તેઓ આગામી દાયકાઓમાં વિશ્વ અર્થતંત્રનું નેતૃત્વ કરશે.
ભારત માટે આ સમય અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ભારત વિશ્વનું સૌથી મોટું યુવા બજાર ધરાવે છે. ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થા ઝડપથી વધી રહી છે. મેક ઇન ઇન્ડિયા, સેમિકન્ડક્ટર મિશન, ડેટા સેન્ટર રોકાણ, ગ્રીન એનર્જી અને પરમાણુ ઊર્જા—આ બધું એકબીજા સાથે જોડાયેલું છે. જો ભારત પરમાણુ વીજ ઉત્પાદન વધારશે, વિશ્વસનીય વીજળી ઉપલબ્ધ કરાવશે, સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન ઊભું કરશે અને પોતાની વૈશ્વિક બ્રાન્ડ્સ ઊભી કરશે, તો 2047 સુધી વિકસિત ભારતનું સ્વપ્ન માત્ર રાજકીય સૂત્ર નહીં રહે; તે આર્થિક વાસ્તવિકતા બની શકે.
પરંતુ પડકારો પણ ઓછા નથી. કુશળ માનવબળ, સંશોધન, પાણી, ઊર્જા, આધુનિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને વૈશ્વિક સ્પર્ધા—આ બધાં ક્ષેત્રોમાં સતત રોકાણ કરવું પડશે.આ ત્રણેય સમાચારની પાછળ એક અદૃશ્ય પરંતુ શક્તિશાળી પરિબળ પણ કાર્યરત છે—ચીન. ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયા બંને ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માંગે છે. અમેરિકા ચિપ ઉત્પાદનને પોતાના દેશમાં પાછું લાવવા પ્રયત્ન કરી રહ્યું છે. જાપાન નવી વૈશ્વિક ઉત્પાદન અને સપ્લાય ચેઇન વ્યવસ્થા ઊભી કરી રહ્યું છે. ભારત પાસે તક પણ છે, ક્ષમતા પણ છે અને સમય પણ છે. હવે પ્રશ્ન માત્ર એટલો છે કે શું આપણે આ ઐતિહાસિક તકનો સંપૂર્ણ લાભ લઈ શકીશું?
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.