જ્યારે પ્રથમ વખત કોઈ અવકાશયાન સૌરમંડળની સીમા બહાર પહોંચ્યું: નેપચ્યુન સુધી પહોંચવામાં લાગ્યા હતા 10 વર્ષ,
13 જૂન 1983 ના રોજ એટલે કે આજની તારીખ યાદ કરે છે કે માનવજાતે પૃથ્વીથી ચંદ્ર સુધીની યાત્રા કરી, મંગળ સુધી રોબોટિક મિશનો મોકલ્યા અને બ્રહ્માંડના અનેક રહસ્યો ઉકેલવાનો પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ અવકાશ સંશોધનના ઇતિહાસમાં કેટલીક એવી સિદ્ધિઓ છે, જે આજે પણ વૈજ્ઞાનિકોને ગૌરવનો અનુભવ કરાવે છે. એવી જ એક ઐતિહાસિક સિદ્ધિ હતી વોયેજર મિશન, જેણે પ્રથમ વખત માનવ નિર્મિત અવકાશયાનને સૌરમંડળની બહાર પહોંચાડ્યું.
આ યાત્રા માત્ર ટેક્નોલોજીની સફળતા નહોતી, પરંતુ માનવ કલ્પનાશક્તિ, ધૈર્ય અને વૈજ્ઞાનિક દૃઢ સંકલ્પનું જીવંત અને સાચુ ઉદાહરણ પણ હતી. ખાસ કરીને વોયેજર-2 એ સૌરમંડળના સૌથી દૂર આવેલા ગ્રહ નેપચ્યુન સુધી પહોંચીને ઇતિહાસ રચ્યો હતો. તેને ત્યાં પહોંચવામાં લગભગ 10 વર્ષથી વધુ સમય લાગ્યો હતો.
વોયેજર મિશનની શરૂઆત
1970ના દાયકામાં અમેરિકાની અવકાશ સંસ્થા NASA એ એક મહત્ત્વાકાંક્ષી યોજના બનાવી હતી. હેતુ હતો સૌરમંડળના બાહ્ય ગ્રહો – ગુરુ, શનિ, યુરેનસ અને નેપચ્યુન – વિશે નજીકથી માહિતી મેળવવી.
આ માટે બે અવકાશયાનો તૈયાર કરવામાં આવ્યા:
Voyager 1
Voyager 2
રસપ્રદ વાત એ છે કે વોયેજર-2નું લોન્ચિંગ વોયેજર-1 પહેલાં કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તેની યાત્રાનો માર્ગ અલગ હોવાથી તેને વોયેજર-2 નામ આપવામાં આવ્યું.
વોયેજર-2ને 20 ઓગસ્ટ 1977ના રોજ અને વોયેજર-1ને 5 સપ્ટેમ્બર 1977ના રોજ અવકાશમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા.
ગ્રહોથી ગ્રહો સુધીની અદ્ભુત યાત્રા
વોયેજર-2 એકમાત્ર એવું અવકાશયાન છે, જેણે સૌરમંડળના ચારેય વિશાળ ગ્રહોની મુલાકાત લીધી છે.
ગુરુ (Jupiter)
1979માં વોયેજર-2 ગુરુ ગ્રહની નજીક પહોંચ્યું હતું. અહીંથી તેને ગ્રહના વાતાવરણ, ચંદ્રો અને શક્તિશાળી ચુંબકીય ક્ષેત્ર વિશે મહત્વપૂર્ણ માહિતી મોકલી હતી.ગુરુના ચંદ્ર આયો પર સક્રિય જ્વાળામુખીઓ હોવાની જાણકારી પણ વોયેજર મિશનથી મળી હતી.
શનિ (Saturn)
1981માં વોયેજર-2 શનિ સુધી પહોંચ્યું.
અહીંથી તેને શનિના પ્રસિદ્ધ વલયો (રિંગ્સ), તેના ચંદ્રો અને વાતાવરણ અંગે મહત્વપૂર્ણ તસવીરો અને વૈજ્ઞાનિક માહિતી પૃથ્વી પર મોકલી હતી.
યુરેનસ (Uranus)
1986માં વોયેજર-2 યુરેનસ સુધી પહોંચ્યું.
યુરેનસ વિશે તે પહેલાં ખૂબ ઓછી માહિતી ઉપલબ્ધ હતી. વોયેજર-2એ અહીં નવા ચંદ્રોની શોધ કરી અને ગ્રહના વાતાવરણ તથા ચુંબકીય ક્ષેત્ર અંગે અનેક રહસ્યો ઉજાગર કર્યા.
નેપચ્યુન સુધી પહોંચવામાં લાગ્યા 10 વર્ષ
વોયેજર-2ની સૌથી મોટી સિદ્ધિ હતી નેપચ્યુન સુધી પહોંચવું.
24 ઓગસ્ટ 1989ના રોજ તે નેપચ્યુનની નજીક પહોંચ્યું હતું. લોન્ચિંગ બાદ લગભગ 12 વર્ષની લાંબી યાત્રા પછી તેણે આ સિદ્ધિ હાંસલ કરી હતી.નેપચ્યુન પૃથ્વીથી અબજો કિલોમીટર દૂર આવેલો ગ્રહ છે. એટલા લાંબા અંતર સુધી કોઈ માનવ નિર્મિત યાનને સફળતાપૂર્વક પહોંચાડવું તે સમયની સૌથી મોટી વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓમાંની એક માનવામાં આવે છે.
નેપચ્યુન વિશે શું જાણવા મળ્યું?
વોયેજર-2એ નેપચ્યુન વિશે અનેક મહત્વપૂર્ણ જાણકારીઓ આપી હતી.
તેમાંથી કેટલીક મુખ્ય શોધો આ મુજબ હતી:
નેપચ્યુન પર અત્યંત ઝડપી પવન ફૂંકાય છે.
ગ્રહ પર વિશાળ વાવાઝોડા જેવી રચનાઓ જોવા મળી.
નવા ચંદ્રોની ઓળખ થઈ.
ગ્રહની આસપાસના રિંગ સિસ્ટમ વિશે માહિતી મળી.
વાતાવરણની રચના અને તાપમાન અંગે નવી માહિતી મળી.
આ માહિતી પહેલાં ક્યારેય ઉપલબ્ધ નહોતી.ત્યારબાદ શરૂ થઈ આંતરતારકીય યાત્રા
નેપચ્યુન પાસેથી પસાર થયા બાદ વોયેજર-2એ પોતાની યાત્રા બંધ કરી નહોતી.
તે સતત આગળ વધતું રહ્યું અને આખરે સૌરમંડળની બહારની સીમા તરફ આગળ વધ્યું.
વૈજ્ઞાનિકો માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન હતો કે સૌરમંડળ ક્યાં પૂર્ણ થાય છે અને તેની બહાર શું છે?
વોયેજર યાનો એ પ્રશ્નનો જવાબ શોધવામાં મદદરૂપ બન્યા.
સૌરમંડળની બહાર પહોંચનાર પ્રથમ યાન
Voyager 1 એ વર્ષ 2012માં આંતરતારકીય અવકાશ (Interstellar Space)માં પ્રવેશ કર્યો હતો.
આ સાથે તે સૌરમંડળની સીમા પાર કરનાર પ્રથમ માનવ નિર્મિત અવકાશયાન બન્યું.
ત્યારબાદ Voyager 2 પણ વર્ષ 2018માં આંતરતારકીય અવકાશમાં પ્રવેશ્યું હતું.
આ સિદ્ધિ માનવજાત માટે ઐતિહાસિક ક્ષણ હતી.
આજે પણ મોકલી રહ્યું છે સંદેશા, જો કે સૌથી આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે લગભગ પાંચ દાયકાથી વધુ સમય બાદ પણ વોયેજર યાનો સંપૂર્ણપણે નિષ્ક્રિય થયા નથી.
વોયેજર-1 અને વોયેજર-2 હજુ પણ પૃથ્વી તરફ વૈજ્ઞાનિક માહિતી મોકલી રહ્યા છે.
જોકે તેમની શક્તિ ધીમે ધીમે ઘટી રહી છે, તેમ છતાં તેઓ બ્રહ્માંડના એવા વિસ્તાર વિશે માહિતી આપી રહ્યા છે જ્યાં અત્યાર સુધી કોઈ અન્ય યાન પહોંચી શક્યું નથી.
ગોલ્ડન રેકોર્ડ: પૃથ્વીનો સંદેશ
વોયેજર મિશનની સૌથી અનોખી બાબતોમાંની એક હતી ગોલ્ડન રેકોર્ડ.
બંને યાનોમાં એક વિશેષ ડિસ્ક મૂકવામાં આવી હતી જેમાં:
પૃથ્વીના અવાજો
વિવિધ ભાષાઓમાં શુભેચ્છા સંદેશ
સંગીત
માનવ સંસ્કૃતિની માહિતી
પૃથ્વીના ચિત્રો
સંગ્રહિત કરવામાં આવ્યા હતા.
જો ભવિષ્યમાં કોઈ બુદ્ધિશાળી પરગ્રહી સંસ્કૃતિ આ યાનો સુધી પહોંચે તો તેને માનવજાત વિશે જાણકારી મળી શકે.
વોયેજર મિશન કેમ ખાસ છે?
વિજ્ઞાનીઓના મતે વોયેજર મિશન માત્ર એક અવકાશ અભિયાન નહોતું.
તે માનવજાતના જ્ઞાનવિસ્તારનું પ્રતીક છે.
આ મિશને:
બાહ્ય ગ્રહો વિશેની સમજ બદલી નાખી.
અનેક નવા ચંદ્રોની શોધ કરી.
ગ્રહોના ચુંબકીય ક્ષેત્ર વિશે માહિતી આપી.
સૌરમંડળની સીમા વિશે સમજ વધારી.
આંતરતારકીય અવકાશ અંગે અભ્યાસ શક્ય બનાવ્યો.
ભવિષ્યમાં શું થશે?
વૈજ્ઞાનિકોનું અનુમાન છે કે આગામી કેટલાક વર્ષોમાં વોયેજર યાનોની ઊર્જા સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ જશે.
ત્યારબાદ તેઓ કોઈ સંદેશ મોકલી શકશે નહીં.પરંતુ તેઓ કરોડો વર્ષ સુધી અવકાશમાં યાત્રા કરતા રહેશે.
કદાચ ભવિષ્યમાં કોઈ અન્ય સંસ્કૃતિ અથવા માનવજાતના આગામી અવકાશ અભિયાનો તેમને ફરી શોધી કાઢે.
વોયેજર મિશન માનવ ઇતિહાસના સૌથી સફળ અને પ્રેરણાદાયક વૈજ્ઞાનિક અભિયાનોમાંનું એક ગણાય છે. 1977માં શરૂ થયેલી યાત્રાએ ગુરુ, શનિ, યુરેનસ અને નેપચ્યુન જેવા વિશાળ ગ્રહોના રહસ્યો ખુલ્લા કર્યા અને અંતે માનવ નિર્મિત યાનને સૌરમંડળની બહાર પહોંચાડ્યું.
ખાસ કરીને નેપચ્યુન સુધી પહોંચવામાં લાગેલા લગભગ દસથી બાર વર્ષ અને ત્યારબાદ આંતરતારકીય અવકાશમાં પ્રવેશ એ દર્શાવે છે કે માનવજાત માટે અસંભવ લાગતી બાબતો પણ વિજ્ઞાન અને સંકલ્પના બળે શક્ય બની શકે છે. આજે પણ વોયેજર યાનો બ્રહ્માંડના અતિ દૂરના પ્રદેશોમાંથી સંદેશ મોકલી રહ્યા છે અને માનવજાતની જિજ્ઞાસાને નવી દિશા આપી રહ્યા છે.
