ભારત-નેપાળ વચ્ચે ફરી મજબૂત થઈ રહ્યા છે સૈન્ય સંબંધો, કાઠમંડુમાં બાલેન શાહ અને જનરલ ધીરજ સેઠ વચ્ચે મુલાકાત; 1950થી ચાલી આવતી ખાસ સૈન્ય પરંપરા પણ યથાવત
ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના રક્ષા અને સૈન્ય સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવવાના પ્રયાસો વચ્ચે ભારતીય સેનાના વડા જનરલ ધીરજ સેઠે નેપાળના વડાપ્રધાન, રક્ષા મંત્રી બાલેન શાહ સાથે મુલાકાત કરી હતી. કાઠમંડુ સ્થિત સિંહદરબારમાં આવેલા વડાપ્રધાન કાર્યાલયમાં યોજાયેલી આ મુલાકાત દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય સંબંધો, પરસ્પર હિતના મુદ્દાઓ અને રક્ષા સહયોગને વધુ મજબૂત બનાવવાના માર્ગો અંગે મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા થઈ હતી. આ મુલાકાત દરમિયાન નેપાળમાં ભારતના રાજદૂત નવીન શ્રીવાસ્તવ પણ હાજર રહ્યા હતા. ભારતીય દૂતાવાસે આ બેઠકને સકારાત્મક અને અર્થપૂર્ણ ગણાવી હતી.
ભારતીય સેનાધ્યક્ષ જનરલ ધીરજ સેઠ હાલ નેપાળની સત્તાવાર મુલાકાતે છે. તેમને નેપાળના સેના પ્રમુખ જનરલ અશોક રાજ સિગદેલના આમંત્રણ પર નેપાળ બોલાવવામાં આવ્યા છે. આ મુલાકાત દરમિયાન બંને દેશોની સેનાઓ વચ્ચેના પરંપરાગત સંબંધો ઉપરાંત ભવિષ્યમાં રક્ષા સહયોગને વધુ વિસ્તૃત કરવા અંગે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે. નેપાળના વડાપ્રધાન બાલેન શાહ પોતે રક્ષા મંત્રીની જવાબદારી પણ સંભાળી રહ્યા હોવાથી જનરલ સેઠ સાથેની તેમની મુલાકાતનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ વધુ વધી જાય છે.
બાલેન શાહ સાથેની મુલાકાતમાં શું થયું?
જનરલ ધીરજ સેઠ અને બાલેન શાહ વચ્ચેની બેઠક દરમિયાન બંને પક્ષોએ પરસ્પર હિતના મુદ્દાઓ અને ભારત-નેપાળ સૈન્ય સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવવાના ઉપાયો અંગે ચર્ચા કરી હતી. ભારતીય દૂતાવાસ દ્વારા કરવામાં આવેલી જાણકારી અનુસાર વાતચીત સકારાત્મક વાતાવરણમાં થઈ હતી. બંને દેશો વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલતા સૈન્ય સહયોગને આગળ કેવી રીતે વધારી શકાય, રક્ષા ક્ષેત્રમાં પરસ્પર સહકારને નવી દિશા કેવી રીતે આપી શકાય તે અંગે વિચારોનું આદાનપ્રદાન થયું.આ મુલાકાત એવા સમયે થઈ છે જ્યારે ભારત અને નેપાળના સંબંધોમાં કેટલાક મુદ્દાઓને લઈને સમયાંતરે તણાવ પણ જોવા મળ્યો છે. ખાસ કરીને સરહદ સંબંધિત પ્રશ્નો બંને દેશો માટે સંવેદનશીલ મુદ્દો રહ્યા છે. જો કે આવી સ્થિતિમાં બંને દેશોના ઉચ્ચ સ્તરીય સૈન્ય અધિકારીઓ વચ્ચે સીધી વાતચીત થવી મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે, કારણ કે સૈન્ય સંબંધો ભારત-નેપાળના દ્વિપક્ષીય સંબંધોનો એક જૂનો અને મહત્વપૂર્ણ આધાર રહ્યા છે.
1950થી ચાલી રહી છે અનોખી સૈન્ય પરંપરા
જનરલ ધીરજ સેઠની નેપાળ મુલાકાત દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચેની એક ખાસ અને ઐતિહાસિક સૈન્ય પરંપરા પણ ફરી ચર્ચામાં આવી છે. ભારત અને નેપાળ વર્ષ 1950થી એકબીજાના સેના પ્રમુખોને માનદ ‘જનરલ’નો દરજ્જો આપતા આવ્યા છે. આ પરંપરા માત્ર ઔપચારિક સન્માન પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ બંને સેનાઓ વચ્ચેના પરસ્પર વિશ્વાસ, સન્માન અને લાંબા સમયથી ચાલતા સૈન્ય સંબંધોનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.જનરલ ધીરજ સેઠને પણ નેપાળના રાષ્ટ્રપતિ રામચંદ્ર પૌડેલે એક સત્તાવાર સમારોહમાં નેપાળ સેનાના માનદ જનરલનો દરજ્જો આપ્યો હતો. આ સન્માન બંને દેશોની સેનાઓ વચ્ચેની જૂની પરંપરાને આગળ ધપાવે છે. આ પરંપરા બંને દેશોની સેનાઓ વચ્ચેની વ્યાવસાયિક મિત્રતા અને ઐતિહાસિક જોડાણને દર્શાવે છે.
નેપાળના સેના પ્રમુખ સાથે પણ મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા
બાલેન શાહ સાથેની મુલાકાત પહેલાં જનરલ ધીરજ સેઠે નેપાળના સેના પ્રમુખ જનરલ અશોક રાજ સિગદેલ સાથે પણ મુલાકાત કરી હતી. બંને સૈન્ય વડાઓએ પરસ્પર હિતના મુદ્દાઓ તેમજ ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય સૈન્ય સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવવાના માર્ગો અંગે ચર્ચા કરી હતી. આ મુલાકાતને બંને દેશોની સેનાઓ વચ્ચે સતત ચાલતા સંપર્કના મહત્વપૂર્ણ ભાગ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના સૈન્ય સંબંધો ઘણા દાયકાઓ જૂના છે. બંને દેશોની સેનાઓ વચ્ચે તાલીમ, ઉચ્ચ સ્તરીય મુલાકાતો, સંયુક્ત સૈન્ય પ્રવૃત્તિઓ અને પરસ્પર સહયોગ જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં સંબંધો રહ્યા છે. તેથી જનરલ સેઠની હાલની મુલાકાતનો હેતુ માત્ર ઔપચારિક મુલાકાત પૂરતો નહીં પરંતુ આ સંબંધોને વધુ ગાઢ બનાવવાનો પણ છે.
બાલેન શાહના વલણમાં પણ બદલાવ
જનરલ ધીરજ સેઠ સાથેની મુલાકાતનું એક અન્ય મહત્વનું પાસું એ છે કે નેપાળના વડાપ્રધાન બાલેન શાહે તાજેતરના સમયમાં વિદેશી નેતાઓ અને રાજદૂતો સાથે સીધી વાતચીત અંગે પોતાનું અગાઉનું વલણ બદલ્યું છે. આ મહિનાની શરૂઆતમાં તેમણે ભારતમાં નેપાળના રાજદૂત તરીકે કાર્યરત નવીન શ્રીવાસ્તવ સાથે પ્રથમ વખત વન-ટુ-વન મુલાકાત કરી હતી. મુલાકાત દરમિયાન તેમણે ભારત સાથેના નેપાળના ઐતિહાસિક સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.આ ઘટનાને બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોની દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. કારણ કે બાલેન શાહ વડાપ્રધાન બન્યા બાદ શરૂઆતમાં તેઓ વિદેશી રાજદૂતો અને ઉચ્ચ અધિકારીઓ સાથે એકલા મુલાકાત ન કરવાની નીતિ અપનાવી રહ્યા હતા. હવે તેમના વલણમાં ફેરફાર જોવા મળી રહ્યો છે અને ભારત સાથે ઉચ્ચ સ્તરીય સીધો સંપર્ક પણ વધતો જોવા મળી રહ્યો છે.
ભારત-નેપાળ સંબંધોમાં સરહદ વિવાદ પણ મહત્વનો મુદ્દો
ભારત અને નેપાળ વચ્ચે સંબંધો ભલે ઐતિહાસિક અને ગાઢ રહ્યા હોય, પરંતુ બંને દેશો વચ્ચે કેટલાક સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ પણ છે. તેમાં લિપુલેખ, લિમ્પિયાધુરા અને કાલાપાની સાથે જોડાયેલો સરહદ વિવાદ મુખ્ય છે. નેપાળ આ વિસ્તારોને લઈને પોતાનો દાવો રજૂ કરતું રહ્યું છે, જ્યારે ભારતનું વલણ છે કે આ વિસ્તારો ઉત્તરાખંડનો ભાગ છે. તાજેતરના સમયમાં આ મુદ્દે બંને દેશોના રાજકીય નેતાઓના નિવેદનોને કારણે પણ ચર્ચા થઈ હતી. બાલેન શાહે પોતાના સંસદીય ભાષણમાં સરહદના મુદ્દા અંગે ભારત સાથે વાતચીતની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી હતી. બીજી તરફ ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સરહદ વિવાદનો ઉકેલ બંને દેશો વચ્ચેની સીધી વાતચીત દ્વારા થવો જોઈએ અને કોઈ ત્રીજા દેશની ભૂમિકા ન હોવી જોઈએ. આવી પૃષ્ઠભૂમિમાં રક્ષા ક્ષેત્રના ઉચ્ચ અધિકારીઓ વચ્ચેનો સંપર્ક બંને દેશો માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
બાલેન શાહ હજુ ભારતની મુલાકાતે આવ્યા નથી
વડાપ્રધાન બન્યા બાદ બાલેન શાહે હજુ સુધી ભારત અથવા ચીનની સત્તાવાર મુલાકાત લીધી નથી. જોકે તેમના વિદેશ મંત્રી શિશિર ખનાલ જૂન મહિનામાં નવી દિલ્હી, બેઇજિંગની મુલાકાત લઈ ચૂક્યા છે.અગાઉના નેતાઓની સરખામણીમાં બાલેન શાહની વિદેશ નીતિમાં કેટલાક અલગ સંકેતો જોવા મળ્યા છે. તેમ છતાં ભારત સાથેના ઐતિહાસિક અને વ્યૂહાત્મક સંબંધોને વધુ મજબૂત કરવાની દિશામાં તેમની તાજેતરની બેઠકોને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે.ભારત અને નેપાળ વચ્ચે માત્ર રાજકીય સંબંધો જ નથી, પરંતુ બંને દેશો વચ્ચે લોકોના સ્તરે પણ ખૂબ જ ગાઢ જોડાણ છે. બંને દેશોની સરહદ ખુલ્લી હોવાથી લોકોની અવરજવર, વેપાર, રોજગાર અને સામાજિક-સાંસ્કૃતિક સંબંધો લાંબા સમયથી ચાલુ છે. આ કારણે બંને દેશો વચ્ચેની સ્થિરતા અને સારા સંબંધોનું મહત્વ વધુ છે.
જનરલ સેઠે સૈન્ય કોલેજની પણ મુલાકાત લીધી
નેપાળ પ્રવાસ દરમિયાન જનરલ ધીરજ સેઠે નેપાળ આર્મી કમાન્ડ એન્ડ સ્ટાફ કોલેજ, શિવપુરીની પણ મુલાકાત લીધી હતી. અહીં તેમણે સૈન્ય શિક્ષણ અને વર્તમાન સુરક્ષા પડકારો અંગે પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા હતા. આ મુલાકાત બંને દેશોની સૈન્ય તાલીમ અને વ્યાવસાયિક સહકારની દૃષ્ટિએ પણ મહત્વપૂર્ણ છે.સૈન્ય શિક્ષણ અને તાલીમ ક્ષેત્રમાં સહયોગથી બંને દેશોની સેનાઓ વચ્ચે વ્યાવસાયિક સંપર્ક વધુ મજબૂત થઈ શકે છે. સુરક્ષા પડકારો બદલાઈ રહ્યા છે ત્યારે સૈન્ય અધિકારીઓ માટે નવી ટેક્નોલોજી, આધુનિક યુદ્ધ પદ્ધતિઓ અને બદલાતા સુરક્ષા પરિપ્રેક્ષ્ય અંગે પરસ્પર અનુભવ શેર કરવો પણ મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યો છે.
પશુપતિનાથ મંદિરમાં પણ પહોંચ્યા જનરલ સેઠ
સત્તાવાર બેઠકો ઉપરાંત જનરલ ધીરજ સેઠે કાઠમંડુના પ્રસિદ્ધ પશુપતિનાથ મંદિરની પણ મુલાકાત લીધી અને પૂજા-અર્ચના કરી હતી. ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના સંબંધોમાં સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક જોડાણનું વિશેષ મહત્વ છે. પશુપતિનાથ જેવા ધાર્મિક સ્થળ બંને દેશોના લોકો વચ્ચેના ઐતિહાસિક સંબંધનું પણ પ્રતીક છે.
મુલાકાતનો મોટો સંદેશ શું?
જનરલ ધીરજ સેઠ અને બાલેન શાહ વચ્ચેની મુલાકાતનો સૌથી મોટો સંદેશ એ છે કે ભારત અને નેપાળ બંને દેશો રક્ષા અને સૈન્ય ક્ષેત્રમાં પોતાના જૂના સંબંધોને આગળ વધારવા ઈચ્છે છે. રાજકીય સ્તરે કેટલાક મતભેદો અને સરહદ સંબંધિત મુદ્દાઓ હોવા છતાં સૈન્ય સ્તરે સંવાદ જાળવી રાખવો બંને દેશોના વ્યૂહાત્મક હિતમાં છે.જનરલ સેઠની મુલાકાત અને બાલેન શાહ સાથેની સકારાત્મક ચર્ચા આગામી સમયમાં ભારત-નેપાળ રક્ષા સહયોગ માટે નવી તકો ઊભી કરી શકે છે. ખાસ કરીને સૈન્ય તાલીમ, પરસ્પર મુલાકાતો, સુરક્ષા સહયોગ અને વ્યાવસાયિક સૈન્ય સંબંધોને વધુ મજબૂત કરવાની દિશામાં આ બેઠક મહત્વપૂર્ણ પગલું બની શકે છે. ભારતીય દૂતાવાસે પણ આ મુલાકાતને બંને દેશોની લાંબા સમયથી ચાલી આવતી વિશ્વસનીય રક્ષા ભાગીદારીને વધુ મજબૂત બનાવતી ઘટના તરીકે રજૂ કરી છે.
નેપાળના વડાપ્રધાન અને રક્ષા મંત્રી બાલેન શાહ સાથે ભારતીય સેનાધ્યક્ષ જનરલ ધીરજ સેઠની મુલાકાત એવા સમયે થઈ છે જ્યારે બંને દેશો પોતાના ઐતિહાસિક સંબંધોને નવી દિશા આપવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. રક્ષા સહયોગ, સૈન્ય સંબંધો અને પરસ્પર હિતના મુદ્દાઓ પર થયેલી આ ચર્ચા ભારત-નેપાળ સંબંધોમાં સકારાત્મક સંકેત તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. 1950થી ચાલતી એકબીજાના સેના પ્રમુખોને માનદ જનરલનો દરજ્જો આપવાની પરંપરા પણ આ સંબંધોની વિશિષ્ટતા દર્શાવે છે. હવે જોવાનું રહેશે કે આ મુલાકાત બાદ બંને દેશો વચ્ચે રક્ષા અને સૈન્ય સહયોગ કેટલો વધુ વિસ્તરે છે.
