ઘર ખરીદવું એ દરેક વ્યક્તિનું મોટું સપનું હોય છે. લોકો વર્ષો સુધી મહેનત કરીને બચત કરે છે, લોન લે છે અને પોતાના સપનાનું ઘર ખરીદે છે. પરંતુ ઘણી વખત એવું બને છે કે બિલ્ડર સમયસર મકાનનો કબજો (પઝેશન) આપતો નથી. જેના કારણે ખરીદદારોને આર્થિક અને માનસિક રીતે ભારે મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડે છે. હવે આવા તમામ ઘર ખરીદનારાઓ માટે સુપ્રીમ કોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ અને રાહત આપતો ચુકાદો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે જો બિલ્ડર નક્કી કરેલા સમય કરતાં મોડું મકાન આપે, તો ઘર ખરીદનાર પઝેશન લઈ લીધા પછી પણ બિલ્ડર પાસેથી વળતરની માંગ કરી શકે છે. એટલે કે માત્ર મકાનની ચાવી મળી ગઈ હોવાથી ગ્રાહકનો વળતર મેળવવાનો અધિકાર સમાપ્ત થઈ જતો નથી. આ ચુકાદો દેશભરમાં હજારો એવા લોકો માટે ખૂબ મહત્વનો સાબિત થશે, જેમણે મકાન માટે સંપૂર્ણ અથવા મોટાભાગની રકમ ચૂકવી દીધી છે છતાં સમયસર ફ્લેટ મળ્યો નથી. હાલમાં રેરા (RERA) અને ગ્રાહક સુરક્ષા આયોગમાં આવા અનેક કેસો પેન્ડિંગ છે. સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયથી આવા કેસોમાં ગ્રાહકોને મોટી રાહત મળવાની આશા છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે વર્ષ 2016માં રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક વિવાદ નિવારણ આયોગ (National Consumer Commission) દ્વારા આપવામાં આવેલા એક નિર્ણયને પણ રદ કરી દીધો છે. તે સમયે કમિશને કહ્યું હતું કે ગ્રાહકે કોઈ વિરોધ કર્યા વગર ફ્લેટનો કબજો લઈ લીધો હોવાથી હવે તે વળતર માંગવાનો હકદાર નથી. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે આ દલીલ સ્વીકારી નહોતી. કોર્ટના જણાવ્યા પ્રમાણે, જો બિલ્ડરે કરાર મુજબ સમયસર મકાન આપ્યું ન હોય તો તે વિલંબ માટે ગ્રાહકને વળતર મળવું જોઈએ. ગ્રાહકે પછીથી મકાનનો કબજો સ્વીકારી લીધો હોય તો પણ અગાઉ થયેલા વિલંબ માટે તેનો અધિકાર યથાવત રહે છે. આ સમગ્ર કેસ દિલ્હીની એક કો-ઓપરેટિવ ગ્રુપ હાઉસિંગ સોસાયટી સાથે જોડાયેલો હતો. એક વ્યક્તિએ વર્ષ 2003માં સોસાયટીનું સભ્યપદ લઈને ફ્લેટ બુક કરાવ્યો હતો. કરાર મુજબ તેને સમયસર ફ્લેટ મળવો જોઈએ હતો, પરંતુ બિલ્ડર દ્વારા લાંબો વિલંબ થયો. જેના કારણે વર્ષ 2005માં તેણે ગ્રાહક કમિશનમાં ફરિયાદ દાખલ કરીને મોડું મકાન મળવા બદલ વળતરની માંગ કરી હતી.
ત્યારબાદ આ કેસ અલગ-અલગ તબક્કાઓમાંથી પસાર થયો. પહેલા જિલ્લા ગ્રાહક કમિશન, પછી આર્બિટ્રેશન, ત્યારબાદ રાજ્ય ગ્રાહક કમિશન અને અંતે રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક કમિશન સુધી મામલો પહોંચ્યો. લગભગ દસ વર્ષ બાદ વર્ષ 2016માં રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક કમિશને ફરિયાદ ફગાવી દીધી હતી. રાષ્ટ્રીય કમિશને કહ્યું હતું કે ફરિયાદીએ ફ્લેટનો કબજો સ્વીકારી લીધો હોવાથી હવે તે ગ્રાહક તરીકે વળતર માંગવાનો હકદાર નથી. આ નિર્ણય સામે ફરિયાદીએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી હતી. લગભગ બે દાયકાથી ચાલી રહેલા આ કેસમાં હવે સુપ્રીમ કોર્ટે ઘર ખરીદનારના પક્ષમાં મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મકાનનો કબજો સ્વીકારવો એટલે પોતાના કાયદાકીય અધિકારો છોડી દેવા સમાન નથી. જો ગ્રાહકને મોડું મકાન મળ્યું હોય તો તેનાથી થયેલા નુકસાન માટે બિલ્ડર જવાબદાર રહેશે.
સુપ્રીમ કોર્ટે વધુ એક મહત્વની વાત પણ સ્પષ્ટ કરી છે. ઘણા બિલ્ડર ખરીદીના કરારમાં આર્બિટ્રેશન (લવાદ)ની જોગવાઈ રાખતા હોય છે અને ગ્રાહકોને કહેતા હોય છે કે વિવાદ હોય તો માત્ર આર્બિટ્રેશનમાં જ જવું પડશે. પરંતુ કોર્ટે કહ્યું છે કે કરારમાં આર્બિટ્રેશનની શરત હોવા છતાં ઘર ખરીદનાર ગ્રાહક સુરક્ષા આયોગમાં ફરિયાદ નોંધાવી શકે છે. એટલે કે ગ્રાહકોના અધિકારો પર આવી શરતોની કોઈ અસર થતી નથી. કાયદાના જાણકારોનું માનવું છે કે આ ચુકાદો દેશના લાખો ઘર ખરીદનારાઓ માટે ખૂબ મહત્વનો છે. હવે બિલ્ડરો સમયસર પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ કરવા માટે વધુ જવાબદાર બનશે. જો તેઓ સમયસર મકાન નહીં આપે તો તેમને ગ્રાહકોને વળતર ચૂકવવું પડી શકે છે.
રિયલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી પ્રોજેક્ટમાં વિલંબની અનેક ફરિયાદો સામે આવી રહી છે. ઘણા લોકો વર્ષો સુધી ભાડાના મકાનમાં રહેવા મજબૂર બને છે અને સાથે હોમ લોનની EMI પણ ચૂકવવી પડે છે. આવી સ્થિતિમાં આ ચુકાદો ગ્રાહકોને ન્યાય અપાવતો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય માનવામાં આવી રહ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયથી સ્પષ્ટ સંદેશ મળ્યો છે કે ઘર ખરીદનારાના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું જરૂરી છે. બિલ્ડર દ્વારા કરાયેલા વિલંબની જવાબદારી ગ્રાહક પર નાખી શકાય નહીં. જો સમયસર મકાન ન મળે તો ગ્રાહક પઝેશન લીધા પછી પણ વળતર મેળવવાનો સંપૂર્ણ કાયદાકીય અધિકાર ધરાવે છે.
