પાણીના મુદ્દે પાકિસ્તાનની યુદ્ધની ધમકી પાછળ શું છે સંપૂર્ણ રમત?
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની સિંધુ જળ સંધિ (Indus Waters Treaty)ને લઈને તણાવ હવે માત્ર પાણીના વહેંચાણ સુધી મર્યાદિત રહ્યો નથી. છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં પાકિસ્તાનના સંરક્ષણ મંત્રી ખ્વાજા આસિફ, અન્ય રાજકીય નેતાઓ સરકારી પ્રતિનિધિઓએ ભારત સામે આક્રમક નિવેદનો આપતાં સમગ્ર મુદ્દાને “નેરેટિવ વોર” એટલે કે વૈશ્વિક સ્તરે ભારત વિરુદ્ધ વાતાવરણ ઊભું કરવાનો પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. જો કે પાકિસ્તાન સતત દાવો કરી રહ્યું છે કે ભારત પાણીનો ઉપયોગ દબાણના હથિયાર તરીકે કરી રહ્યું છે, જ્યારે ભારતનો મત છે કે પાકિસ્તાન આતંકવાદ અને પોતાની આંતરિક સમસ્યાઓ પરથી વિશ્વનું ધ્યાન હટાવવા માટે આ મુદ્દાને રાજકીય રંગ આપી રહ્યું છે.
તાજેતરમાં પાકિસ્તાનના સંરક્ષણ મંત્રી ખ્વાજા આસિફે નિવેદન આપ્યું હતું કે જો ભારત સિંધુ નદી પ્રણાલીના પાણીના પ્રવાહમાં એવો કોઈ ફેરફાર કરશે જે પાકિસ્તાનના હિતોને નુકસાન પહોંચાડે, તો પાકિસ્તાન યુદ્ધ સહિતના તમામ વિકલ્પો પર વિચાર કરશે. તેમના આ નિવેદન બાદ બંને દેશો વચ્ચે રાજકીય અને રાજદ્વારી તણાવ વધુ વધી ગયો છે. ભારતે પાકિસ્તાનના આક્ષેપોને નકારી કાઢતાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારતનું દરેક પગલું રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને પોતાના હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવી રહ્યું છે. ભારતે એ પણ કહ્યું કે પાણીના મુદ્દે ભયનું વાતાવરણ ઊભું કરીને પાકિસ્તાન વિશ્વ સમક્ષ સહાનુભૂતિ મેળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
શું છે સિંધુ જળ સંધિ?
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે 1960માં વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થતામાં સિંધુ જળ સંધિ પર હસ્તાક્ષર થયા હતા. ભારતના તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ અને પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ અયુબ ખાન વચ્ચે થયેલી આ સંધિને વિશ્વની સૌથી સફળ જળ વહેંચણી સંધિઓમાં ગણવામાં આવે છે.
આ સંધિ મુજબ કુલ છ નદીઓનું વહેંચાણ કરવામાં આવ્યું હતું.
પૂર્વીય નદીઓ
રાવી
બિયાસ
સતલુજ
આ ત્રણેય નદીઓના પાણીના ઉપયોગનો મુખ્ય અધિકાર ભારતને આપવામાં આવ્યો હતો.
પશ્ચિમી નદીઓ
સિંધુ
ઝેલમ
ચિનાબ
આ ત્રણ નદીઓનો મુખ્ય ઉપયોગ પાકિસ્તાન માટે નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે ભારતને આ નદીઓ પર મર્યાદિત હાઇડ્રો પાવર અને સિંચાઈ પ્રોજેક્ટ બનાવવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો હતો.
સંધિ કેમ ચર્ચામાં આવી?
લાંબા સમય સુધી ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે અનેક યુદ્ધો થયા છતાં સિંધુ જળ સંધિ ચાલુ રહી હતી.
પરંતુ પહલગામ આતંકી હુમલા બાદ ભારતે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો કે આતંકવાદ અને સામાન્ય સંબંધો સાથે-સાથે ચાલી શકે નહીં. ત્યારબાદ ભારતે સંધિને સ્થગિત રાખવાનો નિર્ણય લીધો અને સિંધુ નદી પ્રણાલી હેઠળના વિવિધ પ્રોજેક્ટોને ઝડપી ગતિ આપવાની જાહેરાત કરી.ભારતનું માનવું છે કે પાકિસ્તાન એક તરફ આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપે છે અને બીજી તરફ સંધિનો લાભ લેવાની અપેક્ષા રાખે છે.
પાકિસ્તાન શા માટે ગભરાયું?
પાકિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થા મોટા પ્રમાણમાં કૃષિ પર આધારિત છે.દેશના લાખો ખેડૂતો સિંધુ નદી પ્રણાલીના પાણી પર નિર્ભર છે. જો પાણીનો પ્રવાહ ઘટે તો પાકિસ્તાનમાં ઘઉં, કપાસ, ચોખા અને શેરડી જેવા પાકને ભારે નુકસાન થઈ શકે છે.
પાકિસ્તાન પહેલેથી જ પાણીની ગંભીર અછત, આર્થિક સંકટ અને ઊર્જા સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યું છે. તેથી પાણીનો મુદ્દો ત્યાં માત્ર કૃષિનો નહીં પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો વિષય બની ગયો છે.
“નેરેટિવ વોર” એટલે શું?
વિદેશ નીતિના નિષ્ણાતો અનુસાર હાલમાં પાકિસ્તાન ભારત સામે સીધું યુદ્ધ કરવા કરતાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે “નેરેટિવ વોર” લડી રહ્યું છે.તેનો અર્થ એ છે કે વિશ્વ સમક્ષ ભારતને આક્રમક દેશ તરીકે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ.
પાણીને માનવ અધિકારનો મુદ્દો બનાવી આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ ઊભું કરવું.
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને અન્ય વૈશ્વિક સંસ્થાઓમાં ભારત વિરુદ્ધ વાતાવરણ ઊભું કરવું.
આંતરિક રાજકીય નિષ્ફળતાઓ પરથી લોકોનું ધ્યાન હટાવવું.
ભારતનું કહેવું છે કે આ સંપૂર્ણ રીતે રાજકીય અભિયાન છે.
ઓપરેશન ‘સિંદૂર’ પછી શું બદલાયું?
તાજેતરમાં થયેલા ઓપરેશન સિંદૂર બાદ ભારતે પોતાની સુરક્ષા નીતિ વધુ કડક બનાવી છે.આતંકવાદ સામે ઝીરો ટોલરન્સની નીતિ અપનાવતાં ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું કે હવે દરેક મુદ્દો રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવશે.
તેમાં પાણીના સંસાધનોનો યોગ્ય ઉપયોગ પણ સામેલ છે.ભારતે વિવિધ ડેમ અને હાઇડ્રો પાવર પ્રોજેક્ટોને ઝડપી પૂર્ણ કરવાની દિશામાં કામગીરી શરૂ કરી છે જેથી દેશને મળતા પોતાના હકના પાણીનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ થઈ શકે.
ભારતનો પક્ષ શું છે?
ભારતનું કહેવું છે કે—
તે સંધિનો ભંગ કરી રહ્યું નથી.
ભારત પોતાના હિસ્સાના પાણીનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.
આતંકવાદ અને પાણીની સંધિ અલગ મુદ્દા હોઈ શકે નહીં.
પાકિસ્તાન પહેલાં સરહદ પારનો આતંકવાદ બંધ કરે.
ભારતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે ભારત કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરતું નથી.
પાકિસ્તાનનો દાવો
પાકિસ્તાનનો દાવો છે કે—
ભારત નવા ડેમ બનાવી રહ્યું છે.
પાણીના પ્રવાહમાં વિલંબ થઈ રહ્યો છે.
કૃષિ ક્ષેત્રને નુકસાન થઈ શકે છે.
આ મુદ્દો આંતરરાષ્ટ્રીય કોર્ટ સુધી લઈ જવામાં આવશે.પાકિસ્તાને આ મુદ્દે અનેક વખત વિશ્વ બેંક અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓનો સંપર્ક કર્યો છે.
વિશ્વ બેંકની ભૂમિકા
સિંધુ જળ સંધિ વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થતામાં થઈ હતી.
પરંતુ વિશ્વ બેંકે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બંને દેશો વચ્ચેનો વિવાદ તેઓ સીધો ઉકેલી શકતા નથી.
તેમની ભૂમિકા માત્ર સંધિ હેઠળની પ્રક્રિયાઓ સુધી મર્યાદિત છે.
શું ખરેખર યુદ્ધ થઈ શકે?
રક્ષા નિષ્ણાતોના મતે હાલમાં સંપૂર્ણ યુદ્ધની શક્યતા ઓછી છે.પરંતુ સરહદી તણાવ વધી શકે.
રાજકીય નિવેદનો વધુ આક્રમક બની શકે.
રાજદ્વારી સંબંધો વધુ ખરાબ થઈ શકે.
પાણીનો મુદ્દો લાંબા સમય સુધી બંને દેશો વચ્ચે વિવાદનું કારણ બની શકે.
ભારત માટે શું મહત્વ?
ભારત માટે સિંધુ જળ સંધિ હવે માત્ર પાણીનો પ્રશ્ન નથી.
તેમાં સામેલ છે
રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા
આતંકવાદ વિરોધી નીતિ
જળ સંસાધનોનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ
હાઇડ્રો પાવર વિકાસ
ઉત્તર ભારતના ખેડૂતોના હિતો,ભારતનું માનવું છે કે વર્ષોથી પોતાના હકના પાણીનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ થયો નથી અને હવે તે દિશામાં ઝડપથી કામ કરવામાં આવશે.
પાકિસ્તાન સામે સૌથી મોટો પડકાર
નિષ્ણાતોના મતે પાકિસ્તાન સામે હાલમાં ત્રણ મોટા પડકાર છે
પાણીની અછત
આર્થિક સંકટ
આંતરિક રાજકીય અસ્થિરતા,આ સ્થિતિમાં ભારત વિરુદ્ધ આક્રમક નિવેદનો દ્વારા આંતરિક અસંતોષ ઘટાડવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો હોવાનું પણ માનવામાં આવે છે.
આગળ શું?
આવનારા દિવસોમાં ભારત સિંધુ નદી પ્રણાલી સાથે જોડાયેલા પ્રોજેક્ટોને વધુ ઝડપથી આગળ ધપાવી શકે છે. બીજી તરફ પાકિસ્તાન આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર ભારત સામે અભિયાન તેજ કરી શકે છે.જો બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી વાતચીત શરૂ નહીં થાય તો પાણીનો મુદ્દો આગામી મહિનાઓમાં વધુ ગંભીર બની શકે છે.
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેનો સિંધુ જળ સંધિ વિવાદ હવે માત્ર નદીઓના પાણી સુધી મર્યાદિત રહ્યો નથી. તે હવે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, આતંકવાદ, આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિ અને વૈશ્વિક જનમતની લડાઈમાં ફેરવાઈ ગયો છે. એક તરફ પાકિસ્તાન પાણીના મુદ્દે વિશ્વનું સમર્થન મેળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, જ્યારે બીજી તરફ ભારત આતંકવાદ સામેની પોતાની કડક નીતિને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યું છે.આવનારો સમય નક્કી કરશે કે બંને દેશો આ વિવાદનો ઉકેલ રાજદ્વારી માર્ગે લાવે છે કે પછી આ “નેરેટિવ વોર” વધુ મોટા રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક સંઘર્ષમાં પરિવર્તિત થાય છે.
