અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વર્ષોથી ચાલતા આર્થિક અને રાજદ્વારી મતભેદો વચ્ચે હવે ફ્રીઝ કરાયેલા ઈરાની ફંડનો મુદ્દો ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. અમેરિકાએ ઈરાનને તેના જ ફ્રીઝ કરાયેલા અબજો ડોલરના નાણાં છોડવા માટે એક નવી શરત મૂકી હોવાનું સામે આવ્યું છે. અમેરિકાનું કહેવું છે કે ઈરાને આ રકમનો ઉપયોગ સૌથી પહેલા અમેરિકા પાસેથી ઘઉં, મકાઈ અને અન્ય કૃષિ ઉત્પાદનો ખરીદવા માટે કરવો પડશે. જોકે તેહરાને આ પ્રસ્તાવને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં નકારી કાઢ્યો છે અને તેને પોતાની આર્થિક સ્વતંત્રતા પર દબાણ કરવાનો પ્રયાસ ગણાવ્યો છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી સતત તણાવપૂર્ણ રહ્યા છે. પરમાણુ કાર્યક્રમ, આર્થિક પ્રતિબંધો, પશ્ચિમ એશિયામાં વધતી અસ્થિરતા અને વિવિધ રાજકીય મુદ્દાઓને કારણે બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસનો અભાવ જોવા મળે છે. અમેરિકાએ અગાઉ વિવિધ પ્રતિબંધો હેઠળ ઈરાનની મોટી રકમ વિદેશી બેંકોમાં ફ્રીઝ કરી દીધી હતી.
હવે આ જ નાણાંને લઈને ફરી એકવાર ચર્ચા તેજ બની છે.સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઈરાનને મળનારી રકમનો ઉપયોગ સીધો સામાન્ય બજારમાં ન થાય પરંતુ તે અમેરિકન કૃષિ ઉત્પાદનોની ખરીદી માટે જ કરવામાં આવે. તેમાં ખાસ કરીને ઘઉં, મકાઈ અને અન્ય જરૂરી ખાદ્ય વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. અમેરિકાનું માનવું છે કે આ રીતે બંને દેશો વચ્ચે મર્યાદિત આર્થિક વ્યવહાર ફરી શરૂ થઈ શકે છે અને માનવતાવાદી જરૂરિયાતો પણ પૂર્ણ થઈ શકે છે.પરંતુ ઈરાને આ પ્રસ્તાવને સ્વીકારવાનો ઈનકાર કર્યો છે. ઈરાની અધિકારીઓનું કહેવું છે કે જે નાણાં ફ્રીઝ કરવામાં આવ્યા છે તે ઈરાનની પોતાની સંપત્તિ છે અને તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે નક્કી કરવાનો અધિકાર માત્ર ઈરાનને જ છે. કોઈ પણ દેશ પોતાની શરતો લાદીને આ નાણાંના ઉપયોગ અંગે નિર્ણય લઈ શકે નહીં.
ઈરાને વધુમાં જણાવ્યું છે કે અમેરિકાની આ શરત આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો અને આર્થિક સ્વતંત્રતાના સિદ્ધાંતોને અનુરૂપ નથી. જો નાણાં ખરેખર ઈરાનના છે તો તે બિનશરતી પરત મળવા જોઈએ. અમેરિકન ઉત્પાદનો ખરીદવાની ફરજ પાડવી એ રાજકીય દબાણનું સ્વરૂપ હોવાનું તેહરાનનું માનવું છે.વિશ્વ રાજકારણના નિષ્ણાતોના મતે આ સમગ્ર મુદ્દો માત્ર વેપાર પૂરતો મર્યાદિત નથી પરંતુ તેની પાછળ મોટું રાજકીય ગણિત પણ છે. અમેરિકા એક તરફ ઈરાન પર દબાણ જાળવી રાખવા માંગે છે, જ્યારે બીજી તરફ માનવતાવાદી જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને મર્યાદિત રાહત આપવાનો સંદેશ પણ આપવા ઈચ્છે છે. બીજી તરફ ઈરાન પોતાની સ્વતંત્રતા અને સાર્વભૌમત્વ સાથે કોઈ પણ પ્રકારનું સમાધાન કરવા તૈયાર નથી.
તાજેતરના સમયમાં પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા તણાવ વચ્ચે બંને દેશો વચ્ચેની દરેક રાજદ્વારી ચર્ચા પર સમગ્ર વિશ્વની નજર રહે છે. પરમાણુ કરારને લઈને ચાલી રહેલા મતભેદો, આર્થિક પ્રતિબંધો અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા સંબંધિત મુદ્દાઓએ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો વિશ્વાસ વધુ નબળો બનાવ્યો છે.આર્થિક નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર ઈરાનના ફ્રીઝ કરાયેલા અબજો ડોલરના નાણાં દેશની અર્થવ્યવસ્થાને મોટી રાહત આપી શકે છે. લાંબા સમયથી લાગેલા પ્રતિબંધોના કારણે ઈરાનમાં મોંઘવારી, વિદેશી ચલણની અછત અને વેપાર પર ગંભીર અસર પડી છે. આવી સ્થિતિમાં આ રકમ મુક્ત થાય તો તે દેશ માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
જોકે અમેરિકાની શરતોને કારણે સમગ્ર પ્રક્રિયા વધુ જટિલ બની શકે છે. ઈરાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે પોતાના હકો સાથે કોઈ પ્રકારનું સમાધાન નહીં કરે. દેશના અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે કે અમેરિકા જો ખરેખર સકારાત્મક વાતચીત ઈચ્છે છે તો તેને દબાણની નીતિ છોડવી પડશે.રાજકીય વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે આ મુદ્દો આગામી સમયમાં બંને દેશો વચ્ચેની વાટાઘાટો માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે. જો કોઈ સમજૂતી નહીં થાય તો તણાવ વધુ વધી શકે છે અને નવા આર્થિક પ્રતિબંધોની શક્યતાઓ પણ નકારી શકાય નહીં.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં ફરી એકવાર ચર્ચા જગાવી છે. અનેક દેશો બંને પક્ષોને સંવાદ દ્વારા ઉકેલ લાવવા અપીલ કરી રહ્યા છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે લાંબા ગાળાના ઉકેલ માટે બંને દેશોએ પરસ્પર વિશ્વાસ વધારવાના પ્રયાસો કરવા જરૂરી છે.હાલ માટે અમેરિકાએ પોતાની શરતોમાં કોઈ ફેરફારના સંકેત આપ્યા નથી, જ્યારે ઈરાને પણ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે પોતાના ફ્રીઝ કરાયેલા નાણાં મેળવવા માટે તે કોઈ રાજકીય અથવા વેપારી શરતો સ્વીકારશે નહીં. તેથી આગામી દિવસોમાં આ મુદ્દે રાજદ્વારી સ્તરે વધુ ચર્ચા અને ખેંચતાણ જોવા મળી શકે છે.
વિશ્વના આર્થિક અને રાજકીય વર્તુળોમાં હવે સૌની નજર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની આગામી વાટાઘાટો પર છે. જો બંને દેશો વચ્ચે સહમતિ બનશે તો માત્ર ફ્રીઝ કરાયેલા ફંડનો જ પ્રશ્ન નહીં પરંતુ દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં પણ નવી શરૂઆત થઈ શકે છે. જો મતભેદો યથાવત રહેશે તો પશ્ચિમ એશિયાની ભૂરાજકીય પરિસ્થિતિ પર તેની વ્યાપક અસર જોવા મળી શકે છે.
