ગાંધીનગર,તા.25
ગુજરાત સરકારના વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ના વાર્ષિક હિસાબોની વિગતો દર્શાવતો ‘એકાઉન્ટ્સ એટ અ ગ્લાન્સ’ રિપોર્ટ ગુજરાત વિધાનસભામાં રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. રાજતોટ સ્થિત પ્રિન્સિપલ એકાઉન્ટન્ટ જનરલ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા આ અહેવાલ મુજબ, રાજ્યની આર્થિક સ્થિતિમાં મિશ્ર ચિત્ર જોવા મળ્યું છે. એક તરફ રાજ્યએ મહેસૂલી પુરાંત જાળવી રાખી છે, તો બીજી તરફ જાહેર દેવામાં પણ વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે.
મુખ્ય નાણાકીય હાઇલાઇટ્સ
મહેસૂલી પુરાંત – વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ દરમિયાન રાજ્ય સરકાર પાસે ₹૧૮,૯૪૩ કરોડની મહેસૂલી પુરાંત રહી છે, જે રાજ્યના કુલ જીડીપી (GSDP) ના ૦.૭૧ ટકા જેટલી થાય છે.
રાજકોષીય ખાધ – રાજ્યની રાજકોષીય ખાધ (Fiscal Deficit) ₹૪૮,૯૬૫ કરોડ નોંધાઈ છે, જે જીડીપીના ૧.૮૩ ટકા છે. આ ખાધ મુખ્યત્વે જાહેર દેવા અને પબ્લિક એકાઉન્ટ દ્વારા સરભર કરવામાં આવી છે.
જાહેર દેવું – ૩૧ માર્ચ ૨૦૨૫ સુધીમાં ગુજરાતનું કુલ જાહેર દેવું ₹૩,૭૪,૮૪૫ કરોડ સુધી પહોંચ્યું છે, જે જીડીપીના ૧૪.૦૩ ટકા જેટલું છે. ગત વર્ષની સરખામણીએ કુલ જવાબદારીઓમાં ૯.૩૫ ટકાનો વધારો થયો છે.
આવક અને ખર્ચની વિગતો
મહેસૂલી આવક: રાજ્યની કુલ મહેસૂલી આવક ₹૨,૧૮,૫૫૫ કરોડ રહી છે. જેમાં ટેક્સ રેવન્યુ (રાજ્યનો પોતાનો ટેક્સ અને કેન્દ્રીય ટેક્સમાં હિસ્સો) નો મોટો ફાળો છે. ગત વર્ષની સરખામણીએ મહેસૂલી આવકમાં ૧.૮૯ ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે.
પ્રતિબદ્ધ ખર્ચ (Committed Expenditure) રાજ્ય સરકારની કુલ મહેસૂલી આવકના અંદાજે ૪૪.૫૯ ટકા જેટલો હિસ્સો પગાર (₹૧૬,૬૮૦ કરોડ), વ્યાજની ચુકવણી (₹૨૮,૦૨૫ કરોડ), પેન્શન (₹૨૬,૫૩૦ કરોડ) અને સબસિડી (₹૨૬,૨૧૨ કરોડ) જેવા અનિવાર્ય ખર્ચ પાછળ ખર્ચાયો છે.
મૂડી ખર્ચ (Capital Expenditure): રાજ્ય સરકારે વિકાસલક્ષી કાર્યો અને અસ્કયામતોના નિર્માણ માટે ₹૬૫,૪૨૮ કરોડનો મૂડી ખર્ચ કર્યો છે.
ઓડિટ અવલોકનો અને અન્ય મહત્વની બાબતો
બજેટની બચત – વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ના બજેટ અંદાજો સામે વાસ્તવિક ખર્ચ ઓછો રહેતા ₹૩૮,૦૯૩ કરોડની ચોખ્ખી બચત થઈ છે.
જોકે, બે ગ્રાન્ટમાં થયેલા ₹૫૮૪ કરોડના વધારાના ખર્ચને વિધાનસભા દ્વારા નિયમિત કરવાની જરૂર છે.
રોકાણ પર વળતર – રાજ્ય સરકારે વિવિધ જાહેર સાહસોમાં ₹૧,૪૩,૩૦૨ કરોડનું રોકાણ કર્યું છે, જેની સામે વર્ષ દરમિયાન માત્ર ૧.૬૭ ટકા (₹૨,૩૯૬ કરોડ) ડિવિડન્ડ પ્રાપ્ત થયું છે.
વણવપરાયેલ પ્રમાણપત્રો (UC): માર્ચ ૨૦૨૫ના અંત સુધીમાં ₹૭,૪૩૨ કરોડની રકમના ૪,૨૫૮ યુટિલાઈઝેશન સર્ટિફિકેટ્સ જમા કરાવવાના બાકી છે.
અધૂરા પ્રોજેક્ટ્સ – રાજ્યમાં માર્ગ અને મકાન વિભાગના ૨૦ અને સિંચાઈ વિભાગના ૧૩ પ્રોજેક્ટ્સ છેલ્લા પાંચ કે તેથી વધુ વર્ષોથી અધૂરા છે.
મહેસૂલી પુરાંત જળવાઈ, પરંતુ ₹૧૨,૩૮૩ કરોડની જવાબદારીઓ બાકી
સીએજી દ્વારા ગુજરાત સરકારની વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ની નાણાકીય કામગીરીની કાર્યલક્ષી સમીક્ષા વિધાનસભામાં રજૂ કરવામાં આવી છે. આ રિપોર્ટ મુજબ, રાજ્ય સરકારે નાણાકીય શિસ્ત જાળવવામાં સફળતા મેળવી છે, પરંતુ કેટલીક છૂપી નાણાકીય જવાબદારીઓ ચિંતાનો વિષય બની છે.
મુખ્ય હાઇલાઇટ્સ
રાજકોષીય શિસ્તની સફળતા: ગુજરાત સરકારે FRBM (રાજકોષીય જવાબદારી અને અંદાજપત્રીય વ્યવસ્થાપન) માળખા હેઠળ નિર્ધારિત મર્યાદામાં મહેસૂલી અને રાજકોષીય ખાધને નિયંત્રિત રાખવામાં સફળતા મેળવી છે.
મહેસૂલી પુરાંત: વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ દરમિયાન રાજ્યમાં મહેસૂલી પુરાંત (Revenue Surplus) GSDP ના ૦.૭૧ ટકા રહી છે, જે સૂચવે છે કે રાજ્યની મહેસૂલી આવક તેના રોજબરોજના ખર્ચને પહોંચી વળવા સક્ષમ છે.
વણચૂકવાયેલ જવાબદારીઓ – રાજ્યએ નવી પેન્શન યોજના (NPS), શ્રમ ઉપકર, ગુજરાત મોટર સ્પિરિટ ઉપકર અને વ્યાજની બાકી રકમ જેવી મહત્વની જવાબદારીઓ આગળ ધપાવી છે. આ વણચૂકવાયેલ જવાબદારીઓની કુલ રકમ ₹૧૨,૩૮૩.૧૦ કરોડ જેટલી છે. જો આ રકમની ગણતરી કરવામાં આવે, તો મહેસૂલી પુરાંત અને રાજકોષીય ખાધના આંકડાઓમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
GSDP માં વૃદ્ધિ – ગુજરાતનો સકલ રાજ્ય ઘરેલુ ઉત્પાદન (GSDP) વૃદ્ધિ દર ૨૦૨૧-૨૨ થી ૨૦૨૪-૨૫ દરમિયાન (વર્ષ ૨૦૨૩-૨૪ સિવાય) રાષ્ટ્રીય GDP વૃદ્ધિ દર કરતા ઊંચો રહ્યો છે. રાજ્યનું માથાદીઠ GSDP દેશના સરેરાશ માથાદીઠ GDP કરતા આશરે ૧.૫ ગણું છે.
મહેસૂલી આવકમાં ઘટાડો – GST વળતર બંધ થવાને કારણે કેન્દ્ર તરફથી મળતી સહાયક અનુદાનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. પાછલા વર્ષની સરખામણીએ આ ઘટાડો ₹૧૧,૪૨૯.૯૬ કરોડ જેટલો રહ્યો છે.
અન્ય મહત્વના અવલોકનો
મૂડી ખર્ચ – સરકારે મૂડી ખર્ચમાં વધારો કર્યો છે, પરંતુ અંદાજપત્રીય જોગવાઈ મુજબ સંપૂર્ણ ખર્ચ થયો નથી, જેના કારણે અપેક્ષિત આર્થિક વૃદ્ધિ પર અસર પડી શકે છે.
દેવાની સ્થિતિ – રાજ્યની નાણાકીય સ્થિતિ હાલમાં દેવા સામે ટકાઉ જણાય છે, પરંતુ ભવિષ્ય માટે સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે કારણ કે રાજકોષીય ખાધ મુખ્યત્વે ઊંચા ઉધાર દ્વારા સરભર કરવામાં આવી છે.
ખર્ચનું ભારણ – રાજ્ય સરકાર તેના પ્રતિબદ્ધ ખર્ચ (Committed Expenditure) જેમ કે પગાર, વ્યાજ અને પેન્શનના ભારણને ઘટાડવામાં અસમર્થ રહી છે. આ ખર્ચ મહેસૂલી ખર્ચના ૪૫ ટકા (૨૦૨૦-૨૧) થી વધીને ૫૮ ટકા (૨૦૨૪-૨૫) થયો છે.
