સુરત જિલ્લાના ઓલપાડ તાલુકાની સરહદે અને કીમ સ્ટેટ હાઈવેથી અંદાજે ૩ કિલોમીટરના અંતરે આવેલું કન્યાસી ગામ આજે આસપાસના વિસ્તારમાં પોતાની એક અનોખી ઓળખ ધરાવે છે. પરંતુ બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે આ ગામના વર્તમાન નામ પાછળ એક રસપ્રદ અને સંઘર્ષપૂર્ણ ઇતિહાસ છુપાયેલો છે. ગામના વડીલોના જણાવ્યા અનુસાર, બ્રિટિશ શાસનકાળ દરમિયાન આ વિસ્તાર ‘ખેરવા’ તરીકે ઓળખાતો હતો. મુખ્ય રસ્તાની નજીક હોવાને કારણે અંગ્રેજ સૈનિકો સ્થાનિક પરિવારોને સતત હેરાન-પરેશાન કરતા હતા. આ ત્રાસથી કંટાળીને લોકોએ ત્યાંથી સ્થળાંતર કર્યું અને ‘પીપરડી’ નામે નવું ગામ વસાવ્યું. જો કે, પીપરડીમાં પણ વાતાવરણ અનુકૂળ ન આવ્યું અને ભૂતોના વસવાટની લોકવાયકાઓને કારણે લોકો ત્યાં લાંબો સમય ટકી શક્યા નહીં. અંતે, વસવાટ માટે યોગ્ય જગ્યા શોધવાની મથામણમાં “કા નાહીં… કા નાહીં…” કરતા કરતા લોકો જ્યાં સ્થિર થયા, તે ગામ સમયાંતરે ‘કન્યાસી’ તરીકે ઓળખાયું. આજે ખેરવા કે પીપરડીનું કોઈ અસ્તિત્વ રહ્યું નથી. સામાજિક માળખાની વાત કરીએ તો, વૈવિધ્યસભર અને સૌહાર્દપૂર્ણ વાતાવરણ ધરાવતા કન્યાસી ગામમાં કુલ ૮ વોર્ડ આવેલા છે, જેમાં ગુરુનગર પટેલ ફળિયું, હળપતિવાસ, હરિજનવાસ અને મુસ્લિમ ફળિયાનો સમાવેશ થાય છે. ગામમાં મુખ્યત્વે હિંદુ અને મુસ્લિમ સમાજના લોકો વસુધૈવ કુટુંબકમની ભાવના સાથે હળીમળીને રહે છે. વર્ષ-૨૦૧૧ની વસતી ગણતરી મુજબ ગામની વસતી ૧૩૮૭ હતી, જે હાલ વધીને અંદાજે ૧૪૦૦ જેટલી થઈ હોવાનું અનુમાન છે. આધુનિક સમયમાં ભૌતિક સુવિધાઓથી સંપન્ન હોવા છતાં, કન્યાસી ગામમાં શિક્ષણનું સ્તર અત્યંત ચિંતાજનક સપાટીએ પહોંચ્યું છે. પાકા રસ્તા, વીજળી અને પાણી જેવી પાયાની તમામ સગવડો ધરાવતા આ ગામમાં સાક્ષરતાનો દર માત્ર અંદાજે ૬૫.૪ ટકા જ નોંધાયો છે, જે વિકાસના દાવાઓ સામે મોટા સવાલો ઊભા કરે છે. ગામના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર જણાય છે. અહીં પુરુષ સાક્ષરતા દર ૪૫.૧૬ ટકા છે, જ્યારે સ્ત્રી સાક્ષરતા દર માત્ર ૩૧ ટકા આસપાસ જ અટકી ગયો છે. જો કે, કુલ સાક્ષરતામાં મહિલાઓનો હિસ્સો ૪૮.૮ ટકા જેટલો થાય છે, પરંતુ એકંદરે સ્ત્રી શિક્ષણની સ્થિતિ હજુ પણ ઘણી દયનીય છે. સ્થાનિક બુદ્ધિજીવીઓના મતે, ભૌતિક સમૃદ્ધિ વચ્ચે પણ શિક્ષણ પ્રત્યેની આવી ઉદાસીનતા એક ઘેરા ચિંતનનો વિષય છે. ગ્રામજનોમાં જાગૃતિનો અભાવ અને કન્યા કેળવણી પ્રત્યેની ઉપેક્ષા આ પાછળનાં મુખ્ય કારણો હોઈ શકે છે. ગામના ઉજ્જવળ ભવિષ્ય માટે હવે વહીવટી તંત્ર અને સ્થાનીક અગ્રણીઓએ સાથે મળીને શિક્ષણના સ્તરને સુધારવા માટે તાકીદે પ્રયાસો કરવા પડશે. જો કે, કન્યાસી ગામની ભૌગોલિક સ્થિતિ ખૂબ જ વ્યૂહાત્મક છે. ગામની આસપાસ કીમ, ઓલપાડ અને કામરેજ જેવા મોટા અને વિકસિત ટાઉન વિસ્તારો આવેલા છે. આસપાસનાં આ શહેરી કેન્દ્રોને કારણે ગામના યુવાનો માટે ઉચ્ચ શિક્ષણ અને રોજગારની ઉત્કૃષ્ટ તકો ઉપલબ્ધ છે. જો ગ્રામ પંચાયત અને સ્થાનિક આગેવાનો દ્વારા શિક્ષણ અંગે લાંબા ગાળાનું સચોટ આયોજન કરવામાં આવે, તો આગામી સમયમાં કન્યાસી ગામ સાક્ષરતાના ક્ષેત્રે મોટો વળાંક લાવી આધુનિકતા તરફ મક્કમ પગલાં માંડી શકે તેમ છે.
પૌરાણિક મંદિરોનું આગવું મહત્ત્વ
વર્તમાન સમયમાં જ્યાં નાત-જાતના ભેદભાવ જોવા મળે છે, ત્યાં બીજી તરફ ગુજરાતનું કન્યાસી ગામ એકતા અને કોમી સૌહાર્દનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડી રહ્યું છે. આ નાનકડા ગામમાં વિવિધ ધર્મના લોકો વર્ષોથી પરસ્પર પ્રેમ અને ભાઈચારા સાથે વસવાટ કરે છે. ગામમાં અનેક પવિત્ર ધાર્મિક સ્થળો આવેલાં છે, જેમાં ભવ્ય અને અત્યંત પૌરાણિક એવું શ્રી કાશી વિશ્વનાથ મહાદેવ મંદિર, શ્રી હરસિદ્ધિ માતાજી મંદિર, શ્રી વેરાઈ માતાજી મંદિર તેમજ એક પવિત્ર મસ્જિદનો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ ધાર્મિક સ્થળો ગામની અતૂટ એકતાના પ્રતીક સમાન છે. ખાસ કરીને ગ્રામજનોમાં પૌરાણિક મહાદેવ મંદિર પ્રત્યે અગાધ શ્રદ્ધા વણાયેલી છે. અહીં હિન્દુ-મુસ્લિમ તમામ સમુદાયના લોકો કોઈપણ પ્રકારના ભેદભાવ વિના એકબીજાના તહેવારોમાં ઉત્સાહભેર ભાગ લે છે અને સાથે મળીને ઉજવણી કરે છે. કન્યાસી ગામની આ ગંગા-જમુની તહેઝીબ અને સર્વધર્મ સમભાવની ભાવના આજે આજુબાજુના સમગ્ર પંથક માટે પ્રેરણારૂપ બની રહી છે.
ખેતી અને પશુપાલન મુખ્ય વ્યવસાય
કન્યાસી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી છે અને તેઓ આધુનિક પદ્ધતિઓ અપનાવીને સમૃદ્ધિ તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. આ ગામના ખેડૂતો માત્ર ખેતી પર નિર્ભર ન રહેતાં પશુપાલન દ્વારા પણ પૂરક આવક મેળવી રહ્યા છે, જેનાથી તેમનું જીવનધોરણ સુધર્યું છે. આસપાસના વિસ્તારમાં સિંચાઈની ઉત્તમ સુવિધા હોવાને કારણે અહીં બારેમાસ પાક લેવામાં આવે છે, જેમાં મુખ્યત્વે શેરડી અને વિવિધ શાકભાજીનું મોટા પાયે ઉત્પાદન થાય છે. ખેતી અને પશુપાલન માટે જરૂરી તમામ ભૌતિક સુવિધાઓ સ્થાનિક સ્તરે ઉપલબ્ધ હોવાથી ખેડૂતોની આવકમાં નોંધપાત્ર વધારો નોંધાયો છે અને ગામ આર્થિક રીતે સક્ષમ બન્યું છે. જો કે, આ આર્થિક વિકાસની સાથે ખેડૂતો સામે કેટલાક નવા પડકારો પણ ઊભા થયા છે. વર્તમાન સમયમાં વધતી જતી મોંઘવારીના કારણે ખેતીનાં સાધનો, ખાતર, બિયારણ અને ખાસ કરીને મજૂરીના દરોમાં ધરખમ વધારો થયો છે. આ સતત વધી રહેલા ઉત્પાદન ખર્ચ અને મજૂરીના ખર્ચને નિયંત્રિત કરવો અહીંના સ્થાનિક ખેડૂતો માટે ખૂબ જ મુશ્કેલ અને પડકારરૂપ સાબિત થઈ રહ્યો છે. મોંઘવારીના આ ચિંતાજનક આર્થિક બોજ વચ્ચે પણ કન્યાસી ગામના મહેનતુ ખેડૂતો નવી ટેક્નોલોજી અને પશુપાલનના સમન્વય થકી પોતાના કૃષિ વ્યવસાયને ટકાવી રાખવા અને તેને વધુ નફાકારક બનાવવા માટે સતત સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે, જે અન્ય ગ્રામ્ય વિસ્તારો માટે પણ પ્રેરણારૂપ છે.
કન્યાસીના સ્વાતંત્ર્ય સેનાની દંપતીની અમર કહાની
કન્યાસી ગામના વયોવૃદ્ધ સ્વાતંત્ર્યસેનાની ત્રિકમભાઈ જગાભાઈ પટેલનું ૯૯ વર્ષની જૈફ વયે ૨૦૧૮માં અને તેમનાં પત્ની સ્વ.ગુલાબબેનનું ૯૮ વર્ષની વયે ૨૦૨૨માં અવસાન થયું હતું. ત્રિકમભાઈએ દેશની આઝાદીની ચળવળમાં સક્રિય ભાગ લીધો હતો. તેમણે ઐતિહાસિક હરિપુરા સંમેલન વખતે બેનર્સ અને ભીંતસૂત્રો લખવામાં તેમજ ગામેગામ ફરીને પ્રચાર-જાહેરાત કરવામાં મહત્ત્વનું યોગદાન આપ્યું હતું. ગામના અન્ય અગ્રણી મંગળભાઈ નારણભાઈ પટેલ પણ નાગરિક સહકારી મંડળીના પ્રમુખ તરીકે સેવા આપી ચૂક્યા છે. દેશભક્તિ અને સહકારની ભાવના ધરાવતા આ કન્યાસી ગામમાં હાલમાં એન.આર.આઈ.ની સંખ્યા પણ ખૂબ મોટી છે, જે ગામનું ગૌરવ વધારે છે.
કન્યાસી ગામમાં હાલ સૌથી વધુ ઉંમરની વ્યક્તિ ઈશ્વરભાઈ નાથુભાઈ પટેલ
કન્યાસી ગામમાં હાલ સૌથી વધુ ઉંમર ધરાવતા વડીલ દંપતી ઈશ્વરભાઈ નાથુભાઈ પટેલ (૯૨ વર્ષ) અને તેમનાં પત્ની મંજુલાબેન પટેલ (૮૫ વર્ષ) ગામનું ગૌરવ છે. ઈશ્વરભાઈ ભૂતકાળમાં ગામના સરપંચ તેમજ વિવિધ સેવા અને દૂધ મંડળીઓના પ્રમુખ તરીકે વિકાસકાર્યોમાં અગ્રેસર રહ્યા છે, અને આજે પણ એટલા જ ઉત્સાહી છે. તેમના આ સેવાના વારસાને તેમના દીકરા નિરંજનભાઈ (નીતિન પટેલ) આગળ ધપાવી રહ્યા છે. તેઓ પણ ગામના પૂર્વ સરપંચ રહી ચૂક્યા છે અને હાલ પિયત, સેવા સહકારી તથા દૂધમંડળીમાં પ્રમુખ તરીકે કાર્યરત છે. પિતાની જેમ જ તેઓ પણ ખેડૂતો અને ગામના પ્રશ્નો ઉકેલવા હંમેશાં તત્પર રહે છે.
કન્યાસી GIDCમાંથી છોડાતા કેમિકલયુક્ત પાણીથી ખેતી અને આરોગ્યને ખતરો
કન્યાસી જી.આઈ.ડી.સી. વિસ્તારમાંથી બેજવાબદાર રીતે છોડવામાં આવી રહેલા કેમિકલયુક્ત દૂષિત પાણીને કારણે સ્થાનિક ગ્રામજનો અને ખેડૂતોમાં ભારે ચિંતા અને આક્રોશની લાગણી વ્યાપી ગઈ છે. ઔદ્યોગિક એકમો દ્વારા કોઈપણ જાતના શુદ્ધીકરણ વિના છોડાતું આ ઝેરી પાણી આજુબાજુના ગ્રામ્ય વિસ્તારોના જળાશયો અને ખેતી માટે ઉપયોગમાં લેવાતા પાણીના સ્ત્રોતોમાં ભળી રહ્યું છે, જેના કારણે સમગ્ર વિસ્તારનું પાણી ગંભીર રીતે દૂષિત બન્યું છે. સ્થાનિક ખેડૂતોના જણાવ્યા અનુસાર કેમિકલ મિશ્રિત આ કાળું અને દુર્ગંધયુક્ત પાણી સીધું જ ખેતરો સુધી પહોંચી રહ્યું છે, જેનાથી ઊભા પાકને વ્યાપક નુકસાન થવાની ભીતિ સેવાઈ રહી છે. ખેડૂતોએ આક્રોશ વ્યક્ત કરતા જણાવ્યું છે કે, દૂષિત પાણીના વપરાશથી પાકના ઉત્પાદન અને ગુણવત્તા પર અત્યારથી જ નકારાત્મક અસરો દેખાવાની શરૂ થઈ ગઈ છે. જો આ પ્રદૂષણ તાત્કાલિક અટકાવવામાં નહીં આવે, તો લાંબા ગાળે ફળદ્રુપ જમીન સંપૂર્ણપણે બિનઉપયોગી અને બંજર બની જશે તેવો ભય સતાવી રહ્યો છે. માત્ર ખેતી જ નહીં, પરંતુ આ ઝેરી પાણીના કારણે સ્થાનિક પશુધન અને માનવ આરોગ્ય સામે પણ મોટું સંકટ ઊભું થયું છે. પ્રદૂષિત પાણી પીવાથી પશુઓ બીમાર પડી રહ્યા છે, તેમજ આસપાસના ભૂગર્ભ જળ દૂષિત થતાં ગ્રામજનોમાં કેન્સર, ચામડીના રોગો અને લિવરને લગતી ગંભીર બીમારીઓ ફેલાવવાની આશંકા વધી ગઈ છે. તંત્ર દ્વારા આ મામલે તાત્કાલિક કડક પગલાં લેવામાં આવે, જી.આઈ.ડી.સી.ના પ્રદૂષણ ફેલાવતા એકમો સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી થાય અને ખેડૂતોની જમીન બચાવવામાં આવે તેવી સ્થાનિકોની ઉગ્ર માંગ છે.
વિવિધ મંડળીઓની કામગીરી
ગ્રામ્ય અર્થતંત્રના વિકાસમાં સહકારી મંડળીઓ હંમેશાં કરોડરજ્જુ સમાન સાબિત થઈ છે. કન્યાસી ગામમાં પણ ગ્રામજનો અને ખેડૂતોની સુવિધા માટે સેવા સહકારી મંડળી તેમજ દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળી જેવી મહત્ત્વની સંસ્થાઓની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. જોકે, હાલમાં આ બંને મંડળીઓની પરિસ્થિતિ પરસ્પર વિપરીત જોવા મળી રહી છે, જેના કારણે સ્થાનિક સ્તરે મિશ્ર પ્રતિક્રિયાઓ જોવા મળી રહી છે. ગામમાં વર્ષ ૨૦૦૮માં સ્થપાયેલી સેવા સહકારી મંડળી આજે પણ ખેડૂતો માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ રહી છે. હાલમાં આ મંડળીના પ્રમુખ તરીકે નિરંજનભાઈ ઈશ્વરભાઈ પટેલ કાર્યરત છે. તેમના સફળ નેતૃત્વ હેઠળ મંડળી પ્રશંસનીય કામગીરી કરી રહી છે. આ સેવા મંડળી દ્વારા ગામના ખેડૂતોને ખેતીકામ માટે જરૂરી એવાં આધુનિક સાધનો, ઉત્તમ ગુણવત્તાનાં બિયારણો અને રાસાયણિક ખાતરો સમયસર અને વ્યાજબી ભાવે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે. જેના કારણે ખેડૂતોને બહારના વેપારીઓ પર નિર્ભર રહેવું પડતું નથી અને ખેતી ખર્ચમાં પણ મોટી રાહત મળી રહી છે. બીજી તરફ ગામની આર્થિક કડી સમાન દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળી લાંબા સમયથી બંધ હાલતમાં હોવાનું સામે આવ્યું છે. દૂધમંડળી બંધ થઈ જતાં ગામના પશુપાલકો ભારે મુશ્કેલીનો સામનો કરી રહ્યા છે. પશુપાલકોને પોતાનું દૂધ વેચવા માટે અન્ય ગામો કે ખાનગી ડેરીઓ પર આધાર રાખવો પડે છે, જેમાં પૂરતા ભાવ મળતા નથી. ગ્રામજનોની પ્રબળ માંગ છે કે પશુપાલનને વેગ આપવા માટે બંધ પડેલી દૂધ મંડળી વહેલી તકે પુનઃ શરૂ કરવામાં આવે, જેથી ગામનું દૂધ ગામમાં જ સચવાય અને લોકોને રોજગારી મળી રહે.
કન્યાસી GIDCમાંથી છોડાતા કેમિકલયુક્ત પાણીથી ખેતી અને આરોગ્યને ખતરો
કન્યાસી જી.આઈ.ડી.સી. વિસ્તારમાંથી બેજવાબદાર રીતે છોડવામાં આવી રહેલા કેમિકલયુક્ત દૂષિત પાણીને કારણે સ્થાનિક ગ્રામજનો અને ખેડૂતોમાં ભારે ચિંતા અને આક્રોશની લાગણી વ્યાપી ગઈ છે. ઔદ્યોગિક એકમો દ્વારા કોઈપણ જાતના શુદ્ધીકરણ વિના છોડાતું આ ઝેરી પાણી આજુબાજુના ગ્રામ્ય વિસ્તારોના જળાશયો અને ખેતી માટે ઉપયોગમાં લેવાતા પાણીના સ્ત્રોતોમાં ભળી રહ્યું છે, જેના કારણે સમગ્ર વિસ્તારનું પાણી ગંભીર રીતે દૂષિત બન્યું છે. સ્થાનિક ખેડૂતોના જણાવ્યા અનુસાર કેમિકલ મિશ્રિત આ કાળું અને દુર્ગંધયુક્ત પાણી સીધું જ ખેતરો સુધી પહોંચી રહ્યું છે, જેનાથી ઊભા પાકને વ્યાપક નુકસાન થવાની ભીતિ સેવાઈ રહી છે. ખેડૂતોએ આક્રોશ વ્યક્ત કરતા જણાવ્યું છે કે, દૂષિત પાણીના વપરાશથી પાકના ઉત્પાદન અને ગુણવત્તા પર અત્યારથી જ નકારાત્મક અસરો દેખાવાની શરૂ થઈ ગઈ છે. જો આ પ્રદૂષણ તાત્કાલિક અટકાવવામાં નહીં આવે, તો લાંબા ગાળે ફળદ્રુપ જમીન સંપૂર્ણપણે બિનઉપયોગી અને બંજર બની જશે તેવો ભય સતાવી રહ્યો છે. માત્ર ખેતી જ નહીં, પરંતુ આ ઝેરી પાણીના કારણે સ્થાનિક પશુધન અને માનવ આરોગ્ય સામે પણ મોટું સંકટ ઊભું થયું છે. પ્રદૂષિત પાણી પીવાથી પશુઓ બીમાર પડી રહ્યા છે, તેમજ આસપાસના ભૂગર્ભ જળ દૂષિત થતાં ગ્રામજનોમાં કેન્સર, ચામડીના રોગો અને લિવરને લગતી ગંભીર બીમારીઓ ફેલાવવાની આશંકા વધી ગઈ છે. તંત્ર દ્વારા આ મામલે તાત્કાલિક કડક પગલાં લેવામાં આવે, જી.આઈ.ડી.સી.ના પ્રદૂષણ ફેલાવતા એકમો સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી થાય અને ખેડૂતોની જમીન બચાવવામાં આવે તેવી સ્થાનિકોની ઉગ્ર માંગ છે.
૯૫ વર્ષ જૂનું શાળાનું મકાન
શિક્ષણ ક્ષેત્રે બદલાતા સમય સાથે ટેક્નોલોજીનું મહત્ત્વ સતત વધી રહ્યું છે, ત્યારે કન્યાસી ગામની ઐતિહાસિક પ્રાથમિક શાળા માટે એક ખુશીના સમાચાર આવ્યા છે. ભારત દેશ આઝાદ થયો તે પહેલાં, એટલે કે ૧ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૩૧ના રોજ સ્થપાયેલી આ શાળાને હવે નવી આધુનિક ટેક્નોલોજીથી સજ્જ ઈમારત માટેની મંજૂરી મળી ગઈ છે. આ નવીન ભવન બનવાથી ગ્રામ્ય સ્તરનાં બાળકોને પણ ગ્લોબલ લેવલનું ડિજિટલ શિક્ષણ મળી શકશે. હાલમાં આ શાળામાં ધોરણ ૧થી ૫ સુધીના કુલ ૫૦ વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. શાળામાં પૂરતા પ્રમાણમાં વર્ગખંડો ઉપલબ્ધ છે. આજકાલના સમયમાં જ્યાં ઓછી વિદ્યાર્થી સંખ્યા ધરાવતી સરકારી શાળાઓ બંધ થવાના આરે હોય છે, ત્યાં કન્યાસી ગામની શાળામાં આટલી ઓછી સંખ્યા હોવા છતાં તેનું ઉત્કૃષ્ટ સંચાલન જાળવી રાખવું એ ખરેખર પ્રશંસનીય અને મોટી બાબત ગણાય છે. શાળાનાં મુખ્ય શિક્ષિકા તરીકે પારુલબેન વાડીલાલ ચૌહાણ નિષ્ઠાપૂર્વક ફરજ બજાવી રહ્યાં છે અને તેમના નેતૃત્વમાં શાળા પ્રગતિના પંથે છે. બીજી તરફ, કન્યાસી ગામમાં બાળકોના પાયાના શિક્ષણ અને પોષણ માટે એક નંદઘર (આંગણવાડી) પણ કાર્યરત છે. આ નંદઘરમાં અંદાજે ૫૨ જેટલાં ભૂલકાં પૂર્વ-પ્રાથમિક શિક્ષણ મેળવી રહ્યાં છે. આમ, ગામમાં પાયાના શિક્ષણથી લઈને પ્રાથમિક શિક્ષણનું માળખું ખૂબ જ મજબૂત જોવા મળી રહ્યું છે. ગામલોકોના જણાવ્યા મુજબ શાળાને નવી આધુનિક ટેક્નોલોજીવાળી ઈમારત મળવાને કારણે બાળકોમાં ઉત્સાહ વધશે અને આગામી સમયમાં શાળામાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં પણ ચોક્કસપણે વધારો થશે. જૂની ધરોહર સમાન આ શાળા હવે આધુનિકતાનો નવો રંગ ધારણ કરવા જઈ રહી છે.
વિવિધ મંડળીઓની કામગીરી
ગ્રામ્ય અર્થતંત્રના વિકાસમાં સહકારી મંડળીઓ હંમેશાં કરોડરજ્જુ સમાન સાબિત થઈ છે. કન્યાસી ગામમાં પણ ગ્રામજનો અને ખેડૂતોની સુવિધા માટે સેવા સહકારી મંડળી તેમજ દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળી જેવી મહત્ત્વની સંસ્થાઓની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. જોકે, હાલમાં આ બંને મંડળીઓની પરિસ્થિતિ પરસ્પર વિપરીત જોવા મળી રહી છે, જેના કારણે સ્થાનિક સ્તરે મિશ્ર પ્રતિક્રિયાઓ જોવા મળી રહી છે. ગામમાં વર્ષ ૨૦૦૮માં સ્થપાયેલી સેવા સહકારી મંડળી આજે પણ ખેડૂતો માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ રહી છે. હાલમાં આ મંડળીના પ્રમુખ તરીકે નિરંજનભાઈ ઈશ્વરભાઈ પટેલ કાર્યરત છે. તેમના સફળ નેતૃત્વ હેઠળ મંડળી પ્રશંસનીય કામગીરી કરી રહી છે. આ સેવા મંડળી દ્વારા ગામના ખેડૂતોને ખેતીકામ માટે જરૂરી એવાં આધુનિક સાધનો, ઉત્તમ ગુણવત્તાનાં બિયારણો અને રાસાયણિક ખાતરો સમયસર અને વ્યાજબી ભાવે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે. જેના કારણે ખેડૂતોને બહારના વેપારીઓ પર નિર્ભર રહેવું પડતું નથી અને ખેતી ખર્ચમાં પણ મોટી રાહત મળી રહી છે. બીજી તરફ ગામની આર્થિક કડી સમાન દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળી લાંબા સમયથી બંધ હાલતમાં હોવાનું સામે આવ્યું છે. દૂધમંડળી બંધ થઈ જતાં ગામના પશુપાલકો ભારે મુશ્કેલીનો સામનો કરી રહ્યા છે. પશુપાલકોને પોતાનું દૂધ વેચવા માટે અન્ય ગામો કે ખાનગી ડેરીઓ પર આધાર રાખવો પડે છે, જેમાં પૂરતા ભાવ મળતા નથી. ગ્રામજનોની પ્રબળ માંગ છે કે પશુપાલનને વેગ આપવા માટે બંધ પડેલી દૂધ મંડળી વહેલી તકે પુનઃ શરૂ કરવામાં આવે, જેથી ગામનું દૂધ ગામમાં જ સચવાય અને લોકોને રોજગારી મળી રહે.
કન્યાસી ગામમાં મહિલા સશક્તિકરણની અનોખી પહેલ
ગ્રામીણ વિસ્તારની મહિલાઓને આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર અને સશક્ત બનાવવાના ઉદ્દેશ સાથે કન્યાસી ગામમાં એક પ્રશંસનીય પહેલની શરૂઆત કરવામાં આવી છે. ગામની મહિલાઓને હવે આર્થિક સહાય માટે બહાર ભટકવું નહીં પડે, કારણ કે તેમના ઘરઆંગણે જ ગોલ્ડ લોન તેમજ મહિલા ગ્રુપ લોન સેવાઓ શરૂ કરી દેવામાં આવી છે. આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ મહિલાઓને સરળતાથી અને ખૂબ જ ઓછા વ્યાજદરે લોન ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે. ગ્રામીણ મહિલાઓ બેંકિંગ પ્રક્રિયાઓની જટિલતાથી બચી શકે તે માટે આ લોન પ્રક્રિયાને અત્યંત સરળ રાખવામાં આવી છે. ઓછામાં ઓછા દસ્તાવેજો (ડોક્યુમેન્ટ્સ) અને ઝડપી મંજૂરીને કારણે કન્યાસી ગામની મહિલાઓ આ યોજનાનો ભારે ઉત્સાહપૂર્વક લાભ લઈ રહી છે. આ લોન સહાય મળવાને કારણે ગામની મહિલાઓ પોતાના નાનાં-મોટાં વ્યવસાયો શરૂ કરીને પગભર બની રહી છે. ખાસ કરીને પશુપાલન, દરજીકામ (સિલાઈ કામ), બ્યુટી પાર્લર અને કિરાણા દુકાન જેવા ગૃહ ઉદ્યોગો શરૂ કરવા માટે આ યોજના મહિલાઓ માટે સાચા અર્થમાં આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ રહી છે. સ્થાનિક મહિલાઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ સેવાને કારણે તેમને સાહુકારોના ઊંચા વ્યાજના ચક્રવ્યૂહમાંથી મુક્તિ મળી છે. ગામમાં જ લોન સુવિધા મળતા સમય અને ભાડાના પૈસાની પણ બચત થઈ રહી છે. મહિલા સશક્તિકરણ અને ગ્રામીણ અર્થતંત્રને વેગ આપતી આ નવતર પહેલને સમગ્ર પંથકમાં વ્યાપક અને ખૂબ જ સારો પ્રતિસાદ મળી રહ્યો છે. વહીવટી તંત્ર અને ગ્રામજનો આ યોજનાને ગામના વિકાસ માટે એક મોટું સીમાચિહ્ન ગણાવી રહ્યા છે.
સરકારી મકાનોનું સુવ્યવસ્થિત આયોજન
ગ્રામ્ય સ્તરે સરકારી સુવિધાઓનો યોગ્ય લાભ લોકોને મળી રહે તે માટે આયોજનબદ્ધ માળખું ખૂબ જ જરૂરી છે. આ દિશામાં નવસારી જિલ્લાનું કન્યાસી ગામ એક રોલ મોડેલ બનીને ઉભરી આવ્યું છે. કન્યાસી ગામમાં પંચાયત ઘર, આંગણવાડી, દૂધઘર અને કમ્યુનિટી હોલ સહિતની તમામ સરકારી મિલકતોનું નિર્માણ અત્યંત સુવ્યવસ્થિત રીતે કરવામાં આવ્યું છે. ગામના ભૌગોલિક નકશા અને લોકોની સુવિધાને ધ્યાનમાં રાખીને, તમામ મકાનો માટે યોગ્ય સ્થાનની પસંદગી કરવામાં આવી છે. પંચાયત ઘર અને દૂધઘર જેવાં રોજિંદા વપરાશનાં કેન્દ્રો ગામની મધ્યમાં રાખવામાં આવ્યાં છે, જેથી ગ્રામજનોને સરળતા રહે. જ્યારે કમ્યુનિટી હોલ અને આંગણવાડી માટે મોકળાશવાળી અને સુરક્ષિત જગ્યા પસંદ કરાઈ છે. સ્થાનિક તંત્ર અને ગ્રામ પંચાયતના આ દીર્ઘદૃષ્ટિપૂર્ણ આયોજનને કારણે ગામનો દેખાવ રળિયામણો બન્યો છે. આ સુવ્યવસ્થિત સરકારી મકાનો અન્ય ગામો માટે પણ ગ્રામ્ય વિકાસનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.
કન્યાસી ગામનું તળાવ: જળસંચય, ખેતી, રમતગમત અને સ્વાસ્થ્યનું ત્રિવેણી સંગમ
કન્યાસી ગામે આવેલું એક તળાવ આજે સમગ્ર ગામ માટે આશીર્વાદરૂપ અને બહુઉપયોગી સાબિત થઈ રહ્યું છે. આ તળાવ માત્ર જળસંગ્રહનું માધ્યમ ન રહેતાં ગ્રામજનોના સામાજિક અને આર્થિક જીવનનું એક મહત્ત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની ગયું છે. ચોમાસાની ઋતુમાં આ તળાવ પાણીથી છલકાઈ જાય છે, જેનો સીધો લાભ સ્થાનિક ખેડૂતોને મળે છે. સિંચાઈ માટે પૂરતું પાણી મળી રહેતાં પાક મબલખ ઊતરે છે, જેથી ખેડૂતોમાં ખુશીનો માહોલ જોવા મળે છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, ઉનાળામાં જ્યારે આ તળાવ સુકાઈ જાય છે, ત્યારે તેનો ઉપયોગ બંધ થવાને બદલે તે ગામના યુવાનો માટે ક્રિકેટના મેદાનમાં ફેરવાઈ જાય છે. અહીં સ્થાનિક યુવાઓ ઉત્સાહભેર ક્રિકેટ રમી રમતગમતને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત તળાવની આસપાસનો નયનરમ્ય વિસ્તાર ગામલોકો માટે મોર્નિંગ અને ઇવનિંગ વોક માટેનું મનપસંદ સ્થળ બન્યો છે. સવાર-સાંજ લોકો અહીં આવી શુદ્ધ હવામાં સ્વાસ્થ્યલાભ મેળવે છે. આમ, કન્યાસીનું આ તળાવ ખેતી, રમતગમત અને પ્રકૃતિ સાથે સ્વાસ્થ્ય જાળવવાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.
