તાજેતરમાં તિબેટમાં ગ્લેશિયર તૂટવાના કારણે નેપાળમાં જે દુર્ઘટના બની છે તેમાં ચીને સમયસર ચેતવણી નહીં આપી તેને લીધે અનેકના મોત થયા તે વાત પર દલીલ શરુ થઇ ગઇ છે. ચીને ચેતવણી આપી કે નહીં આપી તે પછીની વાત છે પહેલી વાત એ છે કે, ઘટના બની કેમ? આવી ઘટનાઓ અંગે કુદરત જ અગાઉ વારંવાર ચેતવણી આપી ચૂક્યો છે છતાં માનવ પ્રકૃતિ સાથે ચેડાં કરવામાં કોઇ કસર રાખતો નથી. જ્યાં સુધી પર્વતોને ચીરીને રસ્તા અને ડેમ બનતા રહેશે ત્યાં સુધી ગ્લેશિયર તૂટવાની ઘટના બનતી રહેશે તે સનાતન સત્ય આજથી જ માનવોએ સ્વીકારી લેવું જોઇએ. આજથી પ્રકૃતિની જાળવણીના શપથ દુનિયાના દરેક દેશના લોકોએ લઇ લેવા જોઇએ તો જ આવી આપત્તિમાંથી બચી શકાશે. ગુજરાતીમાં તો વર્ષોથી કહેવત છે કે ‘જ્યારે કુદરતની લાઠી ચાલે છે તે દેખાતી નથી’
તાજેતરમાં નેપાળના હિમાલય વિસ્તારમાં હિમશીલા (Glacial Ice Mass) તૂટી પડવાની ઘટના પછી અનેક વિસ્તારોમાં અચાનક પૂર, કાદવનો પ્રવાહ અને ભૂસ્ખલનની ગંભીર સ્થિતિ સર્જાઈ છે. આ ઘટના માત્ર એક કુદરતી અકસ્માત નથી, પરંતુ હિમાલયના બદલાતા પર્યાવરણ, ભારે વરસાદ અને આબોહવા પરિવર્તનની સંયુક્ત અસરનું પરિણામ માનવામાં આવે છે. નેપાળ જેવા પર્વતીય દેશમાં હિમશીલા તૂટે ત્યારે તેની અસર માત્ર હિમનદી સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી, પરંતુ નીચેના ગામો, રસ્તાઓ અને નદીકાંઠાના વિસ્તારો સુધી પહોંચે છે. હિમાલયમાં હજારો હિમનદીઓ આવેલી છે. ઉનાળામાં વધતા તાપમાન અને સતત ગરમીને કારણે હિમનદીઓ ઝડપથી પીગળી રહી છે. તેના કારણે બરફમાં તિરાડો પડે છે અને મોટા બરફના ખંડ અચાનક તૂટી પડે છે. જ્યારે આવી હિમશીલા ઊંચાઈ પરથી ખીણમાં પડે છે ત્યારે તે બરફ, પથ્થરો અને માટી સાથે ભેગી થઈને વિનાશક પ્રવાહ સર્જે છે.
હાલની ઘટનામાં ચોમાસાના ભારે વરસાદે જોખમ અનેકગણું વધાર્યું છે. સતત વરસાદથી પહાડોની માટી પાણીથી સંતૃપ્ત થઈ જાય છે. આવી નબળી બનેલી ઢાળ પર હિમશીલાનો આંચકો અથવા પથ્થરોનો ધસારો થાય તો આખી ઢાળ સરકી શકે છે. પરિણામે મોટા પ્રમાણમાં ભૂસ્ખલનની ઘટનાઓ બને છે અને નદીઓમાં કાદવ તથા શિલાઓનો પ્રવાહ વધી જાય છે. વિજ્ઞાનીઓના મત મુજબ હિમાલય વિશ્વના સૌથી ઝડપથી ગરમ થતા પર્વતીય વિસ્તારોમાંનો એક છે.
સરેરાશ તાપમાનમાં વધારો થવાથી હિમનદીઓનું પીગળવું તેજ બન્યું છે. ઘણા સ્થળોએ હિમનદીની આગળ ગ્લેશિયલ તળાવો બન્યા છે. જો હિમશીલા આવા તળાવમાં પડે તો પાણીનો વિશાળ મોજો નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં વિનાશ ફેલાવી શકે છે. તેથી આબોહવા પરિવર્તન હિમશીલા અને ભૂસ્ખલન બંને માટે મહત્વનું પરિબળ બની ગયું છે. નેપાળમાં પહાડ કાપીને રસ્તાઓ બનાવવાની પ્રક્રિયા પણ જોખમ વધારે છે. ઘણી જગ્યાએ યોગ્ય ઢાળ સંરક્ષણ અને ડ્રેનેજ વિના માર્ગ નિર્માણ થવાથી જમીનની સ્થિરતા ઘટે છે.
હિમશીલા તૂટી પડ્યા બાદ અનેક ગામોનો સંપર્ક તૂટી જાય છે, પુલો અને રાજમાર્ગોને નુકસાન થાય છે તથા વીજ ઉત્પાદન યોજનાઓ પર પણ અસર પડે છે. આવી આપત્તિઓ સામે ગ્લેશિયરનું સતત મોનિટરિંગ, વહેલી ચેતવણી પ્રણાલી, જોખમવાળા વિસ્તારોનું નકશાંકન અને વૈજ્ઞાનિક રીતે માર્ગ નિર્માણ અત્યંત જરૂરી છે. સાથે જ પર્વતીય વિસ્તારોમાં વૃક્ષારોપણ અને પર્યાવરણ સંરક્ષણને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. હાલની હિમશીલા તૂટી પડવાની ઘટના દર્શાવે છે કે નેપાળમાં ભૂસ્ખલન માત્ર વરસાદનું પરિણામ નથી, પરંતુ હિમનદીઓનું પીગળવું, આબોહવા પરિવર્તન અને માનવસર્જિત હસ્તક્ષેપ મળીને આ જોખમને વધુ ગંભીર બનાવી રહ્યા છે.
