શિયાળાની શરૂઆત થાય તે પહેલાં જ દેશનાં અનેક મોટા શહેરોમાં હવાની ગુણવત્તા કથળવા લાગી છે. સામાન્ય રીતે વાયુ પ્રદૂષણની ચર્ચામાં દિલ્હીનું નામ સૌથી પહેલાં આવે છે, પરંતુ ઑક્ટોબરના અંતિમ દિવસોમાં મુંબઈ અને અમદાવાદની હવાની ગુણવત્તાએ પણ ચિંતા વધારી છે. મુંબઈમાં હવા પ્રદૂષણનું સ્તર ઊંચું નોંધાયું છે, જ્યારે અમદાવાદના કેટલાક વિસ્તારોમાં પણ હવામાં પ્રદૂષક કણોનું પ્રમાણ વધ્યું છે. વાહનોનો ધુમાડો, બાંધકામની ધૂળ, ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓ અને હવામાનની સ્થિતિ પ્રદૂષણ વધવા પાછળનાં મુખ્ય કારણોમાં સામેલ છે.
24 ઑક્ટોબરના રોજ નોંધાયેલા આંકડા મુજબ મુંબઈનો સરેરાશ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) 322 સુધી પહોંચ્યો હતો, જે ‘ખૂબ જ ખરાબ’ શ્રેણીમાં આવે છે. બીજી તરફ, દિલ્હીમાં આ સમયગાળા દરમિયાન AQI આશરે 167થી 176 વચ્ચે નોંધાયો હોવાનું જણાવાયું હતું. જોકે, એક દિવસના આંકડાથી આખા મહિનાની હવાની સ્થિતિ અંગે નિશ્ચિત તારણ કાઢી શકાય નહીં. AQIમાં સમય, સ્થળ અને હવામાન પ્રમાણે ફેરફાર થતો રહે છે. તેથી શહેરની સ્થિતિ સમજવા માટે અલગ-અલગ વિસ્તારોના આંકડા અને સતત નોંધાતા માપદંડો ધ્યાનમાં લેવા જરૂરી છે.
મુંબઈ દરિયાકાંઠે આવેલું હોવા છતાં ત્યાં વાયુ પ્રદૂષણની સમસ્યા વધી રહી છે. પવનની ગતિ ઓછી હોય અને હવામાં ભેજનું પ્રમાણ વધારે હોય ત્યારે પ્રદૂષકો સરળતાથી વિખેરાતા નથી. શહેરમાં મેટ્રો, રસ્તા, પુલ અને અન્ય માળખાકીય સુવિધાઓનાં બાંધકામને કારણે ધૂળ અને કાટમાળના કણો હવામાં ભળી શકે છે. ભારે ટ્રાફિકને કારણે વાહનોમાંથી નીકળતો ધુમાડો પણ પ્રદૂષણમાં વધારો કરે છે.
મુંબઈમાં PM10 પ્રદૂષણ અંગેના એક અભ્યાસમાં પરિવહનનો હિસ્સો 19.6 ટકા, પવનથી ઊડતી રસ્તાની ધૂળનો 19.4 ટકા અને ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓનો 18.9 ટકા દર્શાવવામાં આવ્યો હતો. આ આંકડા અભ્યાસના સમયગાળા અને તેની પદ્ધતિને ધ્યાનમાં રાખીને સમજવા જરૂરી છે; વર્તમાન પ્રદૂષણમાં દરેક કારણનો હિસ્સો બદલાઈ શકે છે. દરિયાકાંઠાના ભેજ, વાહનોના ઉત્સર્જન અને અન્ય પ્રદૂષકોની પરસ્પર અસરથી પણ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં ધુમ્મસ જેવું વાતાવરણ સર્જાઈ શકે છે.
પ્રદૂષણને કાબૂમાં લેવા માટે મુંબઈમાં બાંધકામ સ્થળો પર ધૂળ નિયંત્રણના પગલાં અમલમાં મૂકવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. બાંધકામની જગ્યાઓને ગ્રીન નેટથી ઢાંકવી, નિયમિત પાણીનો છંટકાવ કરવો અને ધૂળ બહાર ન ફેલાય તેની તકેદારી રાખવા જેવા પગલાં સૂચવવામાં આવ્યા છે. આ નિયમોનું પાલન થાય છે કે નહીં તેની દેખરેખ માટે વિશેષ ટીમો પણ તૈનાત કરવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે. જોકે, આવા પગલાંની અસર જાણવા માટે હવાની ગુણવત્તાના સતત માપદંડો અને સ્થળ પરના અમલનું મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.
અમદાવાદમાં પણ હવાની ગુણવત્તા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. ઉપલબ્ધ આંકડાઓમાં શહેરનો AQI આશરે 110થી 186 વચ્ચે નોંધાયો હોવાનું જણાવાયું છે, જ્યારે જ્યાસપુરના ઔદ્યોગિક વિસ્તારમાં તે 235 સુધી પહોંચ્યો હોવાનું કહેવાય છે. AQIના આંકડા સમય અને માપન સ્થળ પ્રમાણે બદલાય છે, તેથી ચોક્કસ સમયે કોઈ વિસ્તારની સ્થિતિ જાણવા માટે તાજા સ્થાનિક માપદંડો જોવા જરૂરી છે. હવામાં PM2.5 અને PM10 જેવા સૂક્ષ્મ કણોનું પ્રમાણ વધે ત્યારે સ્વાસ્થ્ય પર અસર થવાની શક્યતા રહે છે.
PM2.5 અત્યંત સૂક્ષ્મ કણો છે, જે શ્વાસ દ્વારા ફેફસાંના ઊંડા ભાગ સુધી પહોંચી શકે છે. PM10 કણોનું કદ તેનાથી મોટું હોય છે, પરંતુ તે પણ શ્વસનતંત્રને અસર કરી શકે છે. અમદાવાદમાં વાહનોનો ધુમાડો, રસ્તાઓની ધૂળ, બાંધકામની પ્રવૃત્તિઓ અને આસપાસનાં ઔદ્યોગિક એકમો પ્રદૂષણનાં સંભવિત કારણો છે. તહેવારો દરમિયાન ટ્રાફિકમાં વધારો થવાથી વાહનોના ઉત્સર્જનમાં પણ વધારો થઈ શકે છે.
હવાની ગુણવત્તા કથળે ત્યારે બાળકો, વૃદ્ધો, અસ્થમાના દર્દીઓ અને હૃદય કે ફેફસાંની બીમારી ધરાવતા લોકોએ ખાસ સાવચેતી રાખવી જોઈએ. બહાર AQI ઊંચો હોય ત્યારે લાંબા સમય સુધી ખુલ્લામાં કસરત કરવાનું ટાળવું અને ભારે શારીરિક પ્રવૃત્તિ ઓછી કરવી હિતાવહ છે. પ્રદૂષણને કારણે ખાંસી, ગળામાં બળતરા કે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય તો બહાર રહેવાનો સમય ઘટાડવો અને જરૂર પડે તો તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ. બહાર જતી વખતે યોગ્ય રીતે ફિટ થતો N95 પ્રકારનો માસ્ક સૂક્ષ્મ કણો સામે મદદરૂપ થઈ શકે છે, જોકે તે પ્રદૂષણના તમામ પ્રકારોથી સંપૂર્ણ સુરક્ષા આપતો નથી.
મુંબઈ અને અમદાવાદમાં હવાની ગુણવત્તા સુધારવા માટે વાહનોના ઉત્સર્જન પર નિયંત્રણ, બાંધકામની ધૂળનું વ્યવસ્થિત સંચાલન, ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણની દેખરેખ અને જાહેર પરિવહનને પ્રોત્સાહન આપવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે. શિયાળા દરમિયાન હવામાનની સ્થિતિને કારણે પ્રદૂષકો જમીનની નજીક અટવાઈ રહેવાની શક્યતા વધી શકે છે. તેથી માત્ર તાત્કાલિક પગલાં પૂરતાં નથી; નિયમિત દેખરેખ અને લાંબા ગાળાના નિયંત્રણો પણ જરૂરી છે.
