ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે એક નવી ટેક્નોલોજી આશાનું કિરણ બની શકે છે. સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડની ETH ઝુરિચના સંશોધકોએ ECHO નામનું એક નાનું ઇમ્પ્લાન્ટ વિકસાવ્યું હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે, જે શરીરમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ વધે ત્યારે તેને રાસાયણિક પ્રક્રિયા દ્વારા રૂપાંતરિત કરવામાં મદદ કરે છે. આ ઉપકરણને ત્વચાની નીચે મૂકવાની કલ્પના કરવામાં આવી છે અને તે ગ્લુકોઝનું સ્તર નિયંત્રિત કરવા માટે સતત ગ્લુકોઝ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ સાથે કામ કરી શકે છે. જોકે, આ ટેક્નોલોજી હજી સંશોધનના તબક્કામાં છે અને માનવીઓ પર તેની સલામતી તથા અસરકારકતા સાબિત થઈ નથી. તેથી ડાયાબિટીસની દવાઓ કે ઇન્સ્યુલિનની જરૂરિયાત ખતમ થઈ જશે એવો નિષ્કર્ષ અત્યારે કાઢી શકાય નહીં.
ECHOનું પૂરું નામ Electrocatalytic Closed-loop Health Optimization હોવાનું જણાવાયું છે. આ ઉપકરણ નાની, સપાટ અને લંબચોરસ ચિપના સ્વરૂપમાં તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. તેની રચનામાં ગ્રેફાઇટની પાતળી પટ્ટી પર પ્લેટિનમથી જોડાયેલા સોનાના સૂક્ષ્મ કણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ રચના ગ્લુકોઝ સાથે ઇલેક્ટ્રોકેમિકલ પ્રક્રિયા કરવા માટે બનાવવામાં આવી છે. સામાન્ય રીતે ડાયાબિટીસની સારવારમાં ઇન્સ્યુલિન, દવાઓ, આહાર નિયંત્રણ અને નિયમિત કસરતનો ઉપયોગ થાય છે. તેની સરખામણીએ ECHO જેવી ટેક્નોલોજી શરીરમાં ગ્લુકોઝના પ્રમાણને નિયંત્રિત કરવાની એક અલગ પદ્ધતિ રજૂ કરે છે.
આ ઉપકરણની કાર્યપદ્ધતિમાં ગ્લુકોઝનું ઓક્સિડેશન મહત્ત્વનું છે. સંશોધનના વર્ણન મુજબ, ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ નક્કી કરેલી મર્યાદા કરતાં વધી જાય ત્યારે ઉપકરણ આશરે 0.75 વોલ્ટનો વિદ્યુત પ્રવાહ ઉપયોગમાં લઈને ગ્લુકોઝને ગ્લુકોનેટમાં રૂપાંતરિત કરે છે. ત્યારબાદ ગ્લુકોનેટ શરીરમાંથી બહાર નીકળી શકે છે. આ પ્રક્રિયાનો હેતુ શરીરમાં વધારાના ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ ઘટાડવાનો છે. જોકે, માનવ શરીરમાં આ પ્રક્રિયા કેટલી અસરકારક રહેશે, ગ્લુકોનેટનું પ્રમાણ કેટલું વધશે અને લાંબા ગાળે કિડની તથા અન્ય અંગો પર તેની શું અસર પડશે તે જાણવા માટે વધુ અભ્યાસ જરૂરી છે.
ECHOની બીજી વિશેષતા તેની ક્લોઝ્ડ-લૂપ કાર્યપદ્ધતિ છે. આ પ્રકારની સિસ્ટમમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ માપતા સેન્સર અને ઉપકરણ વચ્ચે સંકલન હોય છે. ગ્લુકોઝનું સ્તર વધે ત્યારે ઉપકરણ સક્રિય થાય અને સ્તર ઘટે ત્યારે તેની કામગીરી બંધ થાય એવી વ્યવસ્થા વિકસાવવાનો હેતુ છે. આવી ટેક્નોલોજી સફળ થાય તો ગ્લુકોઝના સ્તરમાં થતા ફેરફારો પ્રમાણે સારવારને વધુ ચોકસાઈથી નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળી શકે છે. તેમ છતાં, આ ઉપકરણ હાઇપોગ્લાયકેમિયા એટલે કે બ્લડ સુગર ખતરનાક રીતે ઘટી જવાની સ્થિતિને સંપૂર્ણપણે અટકાવી શકે છે કે નહીં, તે માનવ પરીક્ષણો વિના નક્કી કરી શકાય નહીં.
આ સંશોધનનો એક બીજો સંભવિત ઉપયોગ ડાયાબિટીસ અને સ્થૂળતા વચ્ચેના સંબંધ સાથે જોડાયેલો છે. ડાયાબિટીસ સાથે સ્થૂળતા હોય ત્યારે તેને ઘણી વખત ‘ડાયાબેસિટી’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. શરીરમાં ગ્લુકોઝના ઉપયોગ અને ચરબીના ચયાપચય વચ્ચે ગાઢ સંબંધ છે. તેથી ગ્લુકોઝના પ્રમાણમાં ફેરફાર કરવાથી શરીરની ઊર્જા મેળવવાની પ્રક્રિયા પર પણ અસર પડી શકે છે. જોકે, ગ્લુકોઝ ઘટાડવાથી દરેક દર્દીમાં વજન ઘટશે અથવા ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સ જેવા લોહીમાં રહેલા ચરબીના ઘટકો ઓછા થશે એવી ખાતરી આપી શકાય નહીં. આ પરિણામો વ્યક્તિના મેટાબોલિઝમ, આહાર, શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને અન્ય આરોગ્ય સંબંધિત પરિબળો પર આધારિત હોય છે.
ઉપલબ્ધ સંશોધન વર્ણન મુજબ, ડાયાબિટીસ ધરાવતા ઉંદરો પરના પ્રયોગોમાં ઉપકરણથી બ્લડ સુગરના સ્તરમાં ઘટાડો નોંધાયો હતો. કેટલાક પ્રયોગોમાં આશરે 90 મિનિટમાં ગ્લુકોઝનું સ્તર નિયંત્રણમાં આવ્યાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. છ અઠવાડિયા સુધીના પરીક્ષણોમાં વજનમાં ઘટાડો પણ નોંધાયો હોવાનું જણાવાયું છે. આ ઉપરાંત, સતત ગ્લુકોઝ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલું ઉપકરણ મર્યાદિત સમય સુધી માનવ હસ્તક્ષેપ વિના કામ કરી શક્યું હોવાનો દાવો છે. જોકે, પ્રાણીઓ પરના પ્રયોગોનાં પરિણામો સીધાં માનવીઓ પર લાગુ કરી શકાય નહીં. માનવ શરીરની જૈવિક પ્રક્રિયાઓ, દવાઓ પ્રત્યેની પ્રતિક્રિયા અને સંભવિત આડઅસરો અલગ હોઈ શકે છે.
માનવીઓ પર પરીક્ષણ શરૂ થાય તે પહેલાં ઉપકરણને વધુ નાનું બનાવવું, તેની ઊર્જાની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે વાયરલેસ ચાર્જિંગ જેવી વ્યવસ્થા વિકસાવવી અને લાંબા ગાળાની સલામતીનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે. ત્વચાની નીચે મૂકવામાં આવતા કોઈ પણ ઇમ્પ્લાન્ટ માટે ચેપ, આસપાસના પેશીઓમાં સોજો, ઉપકરણની કાર્યક્ષમતા અને શરીરની પ્રતિક્રિયા જેવા મુદ્દાઓની તપાસ કરવી પડે છે. આ ઉપરાંત, ઉપકરણ ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ કેટલું ઘટાડે છે અને તેનાથી શરીરના અન્ય અંગો પર કોઈ અનિચ્છનીય અસર થાય છે કે નહીં તે પણ સ્પષ્ટ કરવું પડશે.
જો ભવિષ્યમાં ECHO માનવીઓ પરના ક્લિનિકલ ટ્રાયલમાં સફળ સાબિત થાય, તો તે ડાયાબિટીસના સંચાલન માટે નવી પદ્ધતિ વિકસાવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. પરંતુ હાલ તેને ડાયાબિટીસનો કાયમી ઉપચાર અથવા ઇન્સ્યુલિન અને દવાઓનો વિકલ્પ ગણવો યોગ્ય નથી. ડાયાબિટીસના દર્દીઓએ ડૉક્ટરની સલાહ વિના દવા કે ઇન્સ્યુલિન બંધ ન કરવાં જોઈએ. નવી ટેક્નોલોજી ઉપલબ્ધ થાય અને તેની સલામતી તથા અસરકારકતા સાબિત થાય ત્યાં સુધી નિયમિત ગ્લુકોઝ તપાસ, નિર્ધારિત સારવાર, સંતુલિત આહાર અને શારીરિક પ્રવૃત્તિ મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.
