આજના ડિજિટલ યુગમાં મોબાઈલ નંબર માત્ર વાતચીત માટેનું સાધન રહ્યો નથી. બેંક એકાઉન્ટ, UPI, OTP, સોશિયલ મીડિયા, ઓનલાઈન પેમેન્ટ અને અનેક મહત્વની ડિજિટલ સેવાઓ મોબાઈલ નંબર સાથે જોડાયેલી હોય છે. આવી સ્થિતિમાં કોઈ વ્યક્તિ બીજાના ઓળખપત્રનો ખોટો ઉપયોગ કરીને SIM કાર્ડ મેળવે અથવા ખોટી ઓળખ આપીને મોબાઈલ કનેક્શન લે, તો આ બાબત ગંભીર કાનૂની ગુનો બની શકે છે. ટેલિકમ્યુનિકેશન્સ એક્ટ, 2023 હેઠળ ટેલિકોમ્યુનિકેશન સેવાઓમાં છેતરપિંડી, ખોટી ઓળખ અને ટેલિકોમ ઓળખ સાથે ચેડાં સામે કડક જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. કાયદાની કલમ 42(3)(e) હેઠળ કોઈ વ્યક્તિ છેતરપિંડી, છેતરપિંડીથી અથવા અન્ય વ્યક્તિની ઓળખ ધારણ કરીને Subscriber Identity Module એટલે કે SIM અથવા અન્ય ટેલિકોમ્યુનિકેશન ઓળખ મેળવે તો તેની સામે ફોજદારી કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
આ ગુનામાં દોષિત ઠરનાર વ્યક્તિને ત્રણ વર્ષ સુધીની જેલની સજા થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત ₹50 લાખ સુધીનો દંડ અથવા જેલ અને દંડ બંને થઈ શકે છે. અહીં ₹50 લાખ મહત્તમ દંડની મર્યાદા છે. એટલે કે દરેક કેસમાં ₹50 લાખનો દંડ જ થાય એવું નથી, પરંતુ કાયદા હેઠળ આટલા સુધીનો દંડ થઈ શકે છે. મહત્વની વાત એ છે કે માત્ર ખોટા દસ્તાવેજથી SIM લેનાર વ્યક્તિ જ નહીં, પરંતુ આવા ગુનામાં મદદ કરનાર અથવા તેને પ્રોત્સાહન આપનાર વ્યક્તિ પણ કાનૂની કાર્યવાહીથી બચી શકતી નથી. કાયદાની કલમ 42(6) હેઠળ આવા ગુનામાં મદદ અથવા ઉશ્કેરણી કરનાર સામે પણ સમાન પ્રકારની સજાની જોગવાઈ છે.
મોબાઈલ નંબરનો દુરુપયોગ ઘણી વખત સામાન્ય વ્યક્તિ માટે મોટી મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે. જો કોઈ વ્યક્તિના દસ્તાવેજોનો ઉપયોગ કરીને તેના નામે SIM લેવામાં આવ્યો હોય અને તે નંબરનો ઉપયોગ છેતરપિંડી અથવા અન્ય ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિ માટે થાય, તો દસ્તાવેજના સાચા માલિકને પણ શરૂઆતમાં મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડી શકે છે. તેથી પોતાના નામે કેટલા મોબાઈલ કનેક્શન ચાલી રહ્યા છે તેની સમયાંતરે તપાસ કરવી જરૂરી છે. આ માટે સરકારનું સંચાર સાથી પ્લેટફોર્મ ઉપયોગી બની શકે છે. તેના ‘Know Mobile Connections in Your Name’ ફીચર દ્વારા નાગરિકો પોતાના નામે નોંધાયેલા મોબાઈલ કનેક્શનની માહિતી મેળવી શકે છે. જો કોઈ અજાણ્યો અથવા પોતાના દ્વારા ન લેવાયેલો મોબાઈલ નંબર પોતાના નામે નોંધાયેલો જોવા મળે, તો તેને રિપોર્ટ કરવાની સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ છે.
આ તપાસ કરવા માટે સંચાર સાથીના સત્તાવાર પોર્ટલ અથવા મોબાઈલ એપ પર જઈ શકાય છે. ત્યાં મોબાઈલ નંબરની મદદથી OTP દ્વારા વેરિફિકેશન કર્યા બાદ પોતાના નામે નોંધાયેલા મોબાઈલ કનેક્શનની માહિતી જોઈ શકાય છે. યાદીમાં કોઈ એવો નંબર દેખાય જેને તમે ક્યારેય લીધો નથી અથવા હાલમાં ઉપયોગ કરતા નથી, તો તેની સામે જરૂરી કાર્યવાહી શરૂ કરી શકાય છે. આ સુવિધા ખાસ કરીને એવા લોકો માટે મહત્વની છે જેમણે ભૂતકાળમાં અનેક વખત SIM લીધા હોય, દસ્તાવેજોની નકલો અન્ય કામ માટે આપી હોય અથવા કોઈ દુકાનદાર કે અન્ય વ્યક્તિને પોતાના દસ્તાવેજો આપ્યા હોય. પોતાના નામે ચાલતા તમામ મોબાઈલ કનેક્શનની માહિતી તપાસવાથી ઓળખપત્રોના સંભવિત દુરુપયોગ અંગે સમયસર જાણ થઈ શકે છે. મોબાઈલ નંબર હવે બેંકિંગ અને ડિજિટલ સેવાઓનું મહત્વનું માધ્યમ બની ગયો હોવાથી SIMની સુરક્ષા પણ એટલી જ મહત્વની છે. કોઈ અજાણ્યા વ્યક્તિને પોતાના દસ્તાવેજો પર SIM ખરીદવા માટે આપવાની કે પોતાના નામે કનેક્શન લેવડાવવાની મંજૂરી આપવી જોખમી બની શકે છે. કાયદામાં આવી પ્રવૃત્તિ માટે કડક સજા છે, તેથી પોતાના ઓળખપત્રો અને મોબાઈલ કનેક્શન અંગે સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.
