દેશમાં ખાનગી હોસ્પિટલો દ્વારા દવાઓ અને સારવારમાં ઉપયોગમાં લેવાતા મેડિકલ સામાન માટે દર્દીઓ પાસેથી વસૂલવામાં આવતી રકમને લઈને કેન્દ્ર સરકારે સમીક્ષા શરૂ કરી છે. ફરિયાદો મળી રહી છે કે કેટલીક ખાનગી હોસ્પિટલો દવાઓ, મેડિકલ ડિવાઇસ અને કન્ઝ્યુમેબલ્સ બજાર અથવા ઉત્પાદકો પાસેથી ખૂબ ઓછી કિંમતે ખરીદે છે, પરંતુ દર્દીઓના બિલમાં તેની કિંમત અનેક ગણી વધારે દર્શાવવામાં આવે છે. આ પ્રકારની ફરિયાદોને ગંભીરતાથી લઈને સરકાર હોસ્પિટલની વાસ્તવિક ખરીદ કિંમત અને દર્દી પાસેથી વસૂલવામાં આવતી રકમ વચ્ચેના તફાવતની તપાસ કરી રહી છે. દેશમાં સસ્તી દવાઓ દર્દીઓને ઊંચા ભાવે વેચાતી હોવાના મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટે પણ નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. ત્યારબાદ હોસ્પિટલોની દવાઓ ઉપરાંત સારવાર દરમિયાન વપરાતા મેડિકલ સામાનની કિંમત અંગે પણ સરકારનું ધ્યાન ગયું છે. ખાસ કરીને ખાનગી હોસ્પિટલો દ્વારા દર્દીઓ પાસેથી મેડિકલ કન્ઝ્યુમેબલ્સ માટે લેવામાં આવતી રકમ કેટલી યોગ્ય છે અને તેમાં કેટલો ભાવ તફાવત છે તેની તપાસ કરવામાં આવી રહી છે.
સરકારની સમીક્ષામાં માત્ર કોઈ મેડિકલ પ્રોડક્ટની એમઆરપી કેટલી છે તે જોવામાં આવી રહ્યું નથી. હોસ્પિટલ જે કિંમતે તે સામાન ઉત્પાદક, ડિસ્ટ્રિબ્યુટર અથવા બજારમાંથી ખરીદે છે અને ત્યારબાદ દર્દીના બિલમાં તેની કિંમત કેટલી દર્શાવે છે, તેની વચ્ચેના તફાવતને પણ મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે. આ માટે હોસ્પિટલોની ખરીદી અને બિલિંગ સંબંધિત વ્યવસ્થાનું આકલન કરવામાં આવી રહ્યું છે. સમીક્ષા દરમિયાન ખાસ ધ્યાન એ બાબત પર આપવામાં આવી રહ્યું છે કે હોસ્પિટલ દ્વારા કોઈ મેડિકલ સામાન માટે ખરેખર કેટલી રકમ ચૂકવવામાં આવી હતી અને દર્દી પાસેથી તે જ સામાન માટે કેટલી રકમ વસૂલવામાં આવી. સરકાર આ તફાવતને ધ્યાનમાં લઈને સમગ્ર વ્યવસ્થાનું મૂલ્યાંકન કરી રહી છે. સમીક્ષાના નિષ્કર્ષના આધારે આગળની જરૂરી કાર્યવાહી અંગે નિર્ણય લેવામાં આવી શકે છે.
મહારાષ્ટ્રમાં હોસ્પિટલોની ખરીદી અને દર્દીઓના બિલ સંબંધિત દસ્તાવેજોની તપાસ દરમિયાન આવા ભાવ તફાવતના અનેક કિસ્સા સામે આવ્યા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. એક કિસ્સામાં હોસ્પિટલ દ્વારા આઈવી સેટ આશરે 11 રૂપિયામાં ખરીદવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ દર્દીના બિલમાં તેના માટે 325 રૂપિયા વસૂલવામાં આવ્યા હતા. એટલે કે હોસ્પિટલની ખરીદ કિંમતની સરખામણીમાં દર્દી પાસેથી વસૂલવામાં આવેલી રકમમાં મોટો તફાવત જોવા મળ્યો હતો. આ જ રીતે આશરે 29 રૂપિયામાં ખરીદવામાં આવેલા કેથેટર માટે દર્દી પાસેથી 310 રૂપિયા વસૂલવામાં આવ્યા હતા. જ્યારે આશરે 7 રૂપિયામાં ખરીદાયેલી સિરિંજ માટે બિલમાં 57 રૂપિયા લેવામાં આવ્યા હતા. કેટલાક અન્ય કિસ્સાઓમાં 40થી 45 રૂપિયાની આસપાસ ખરીદવામાં આવેલા નેબ્યુલાઇઝર અને ઓક્સિજન માસ્ક માટે દર્દીઓ પાસેથી 650થી 715 રૂપિયા સુધી વસૂલવામાં આવ્યા હતા.
હોસ્પિટલમાં સારવાર દરમિયાન આઈવી સેટ, સિરિંજ, કેથેટર, ઓક્સિજન માસ્ક, નેબ્યુલાઇઝર અને અન્ય વિવિધ કન્ઝ્યુમેબલ્સની જરૂરિયાત સામાન્ય રીતે ઊભી થઈ શકે છે. દર્દી હોસ્પિટલમાં દાખલ હોય ત્યારે આ સામાનની કિંમતની બહારના બજારમાં સરખામણી કરવી હંમેશા સરળ હોતી નથી. ઘણી વખત સારવાર વચ્ચે બહારથી મેડિકલ સામાન ખરીદવાની વ્યવસ્થા કરવી પણ મુશ્કેલ બને છે. પરિણામે દર્દીએ હોસ્પિટલ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલી કિંમત ચૂકવવી પડે છે. આ પ્રકારના સામાનની ખરીદ કિંમત અને દર્દીના બિલ વચ્ચે મોટો તફાવત હોય તો સારવારનો કુલ ખર્ચ પણ નોંધપાત્ર રીતે વધી શકે છે. ખાસ કરીને લાંબી સારવાર લેતા દર્દીઓ માટે આવા નાના-મોટા કન્ઝ્યુમેબલ્સના અનેક બિલ એકત્ર થતાં અંતિમ ખર્ચમાં મોટો વધારો થઈ શકે છે.
દવાઓના મામલામાં પણ આવી જ સ્થિતિ અંગે ફરિયાદો મળી રહી છે. અનેક હોસ્પિટલોમાં દર્દીઓ માટે ઈન-હાઉસ ફાર્મસીની વ્યવસ્થા હોય છે. હોસ્પિટલમાં દાખલ દર્દીઓને સારવાર દરમિયાન જરૂરી દવાઓ હોસ્પિટલની પોતાની ફાર્મસીમાંથી જ લેવાની વ્યવસ્થા હોવાને કારણે દર્દીઓની બહારની દવાની દુકાનોમાં કિંમત તપાસવાની અથવા અન્ય જગ્યાએથી દવા ખરીદવાની શક્યતા મર્યાદિત થઈ શકે છે. આ સમગ્ર મુદ્દામાં સરકાર હવે હોસ્પિટલની ખરીદ વ્યવસ્થા અને દર્દીઓના બિલિંગ વચ્ચેના સંબંધને સમજવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. હોસ્પિટલ મેડિકલ સામાન કઈ કિંમતે ખરીદે છે, તે સામાન દર્દીને કઈ કિંમતે આપવામાં આવે છે અને બિલમાં કઈ રકમ દર્શાવવામાં આવે છે, જેવા મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવી રહ્યું છે.
મહારાષ્ટ્રમાં સામે આવેલા કિસ્સાઓ બાદ હવે આ મુદ્દો માત્ર એક રાજ્ય પૂરતો સીમિત રહ્યો નથી. દેશમાં ખાનગી હોસ્પિટલો દ્વારા દવાઓ, મેડિકલ ડિવાઇસ અને વિવિધ કન્ઝ્યુમેબલ્સની ખરીદી તથા દર્દીઓ પાસેથી તેની વસૂલાત અંગે વ્યાપક સમીક્ષા શરૂ કરવામાં આવી છે. સરકારની આ સમીક્ષાનો મુખ્ય હેતુ હોસ્પિટલની વાસ્તવિક ખરીદ કિંમત અને દર્દીઓ પાસેથી વસૂલવામાં આવતી રકમ વચ્ચેનો તફાવત સમજવાનો છે. સમીક્ષા પૂર્ણ થયા બાદ જો કોઈ વ્યવસ્થામાં સુધારાની જરૂરિયાત જણાશે તો તેના આધારે આગળના પગલાં લેવામાં આવી શકે છે. આ પ્રક્રિયાથી સારવાર દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવાતા મેડિકલ સામાનના ભાવ અને દર્દીઓ પર પડતા વધારાના આર્થિક બોજ અંગે વધુ સ્પષ્ટતા થવાની શક્યતા છે.
