દેશમાં તહેવારોની સિઝન શરૂ થાય તે પહેલાં સામાન્ય લોકો માટે રાહતના સમાચાર સામે આવ્યા છે. કેન્દ્ર સરકારે પામ, સોયાબીન અને સૂર્યમુખી સહિતના મહત્વના ખાદ્યતેલ પર લાગતી મૂળ આયાત ડ્યૂટીમાં મોટો ઘટાડો કર્યો છે. આ નિર્ણયથી વિદેશથી આવતું ખાદ્યતેલ સસ્તું પડી શકે છે અને આગામી દિવસોમાં સ્થાનિક બજારમાં પણ ખાદ્યતેલના ભાવ પર તેની અસર જોવા મળી શકે છે. જોકે ગ્રાહકોને રિટેલ બજારમાં કેટલી રાહત મળશે તે આયાત ખર્ચ, આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ અને વેપારીઓ દ્વારા ઘટાડાનો કેટલો લાભ આગળ પહોંચાડવામાં આવે છે તેના પર આધારિત રહેશે. સરકારે ક્રૂડ પામ ઓઈલ અને ક્રૂડ સોયાબીન ઓઈલ પર લાગતી મૂળ આયાત ડ્યૂટી 10 ટકાથી ઘટાડીને 5 ટકા કરી છે. રિફાઇન્ડ પામ અને રિફાઇન્ડ સોયાબીન ઓઈલ પર લાગતી ડ્યૂટી 32.5 ટકાથી ઘટાડીને 27.5 ટકા કરવામાં આવી છે.
સૂર્યમુખી તેલમાં વધુ મોટો ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. ક્રૂડ સનફ્લાવર ઓઈલ પર મૂળ આયાત ડ્યૂટી 10 ટકાથી ઘટાડીને શૂન્ય કરવામાં આવી છે. એટલે હવે ક્રૂડ સનફ્લાવર ઓઈલ પર બેઝિક કસ્ટમ્સ ડ્યૂટી લાગશે નહીં. જ્યારે રિફાઇન્ડ સનફ્લાવર ઓઈલ પર ડ્યૂટી 32.5 ટકાથી ઘટાડીને 22.5 ટકા કરવામાં આવી છે. નવા દર 24 સપ્ટેમ્બર 2026થી અમલમાં આવ્યા છે. તહેવારોની સિઝન પહેલાં લેવાયેલા આ નિર્ણયને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે, કારણ કે સપ્ટેમ્બરથી નવેમ્બર દરમિયાન દેશમાં ખાદ્યતેલની માંગ સામાન્ય દિવસોની સરખામણીએ વધી શકે છે. તહેવારો દરમિયાન ઘરોની સાથે મીઠાઈ, ફરસાણ, નમકીન અને રેસ્ટોરાંમાં પણ તેલનો મોટા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે.
ખાદ્યતેલ દરેક પરિવારના માસિક બજેટનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. તેલના ભાવમાં થોડો વધારો પણ સીધી રીતે રસોડાના ખર્ચને અસર કરે છે. છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન વનસ્પતિ તેલના ભાવમાં આશરે 20 ટકાનો વધારો નોંધાયો હોવાના અંદાજ વચ્ચે સરકારે આયાત ડ્યૂટી ઘટાડવાનો નિર્ણય લીધો છે. ભારત ખાદ્યતેલની પોતાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો વિદેશથી ખરીદે છે. દેશમાં પામ, સોયાબીન અને સૂર્યમુખી તેલનો મોટા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે અને સ્થાનિક ઉત્પાદન સમગ્ર માંગ પૂરી કરવા માટે પૂરતું નથી. આ કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ વધે અથવા આયાત પર ડ્યૂટી વધે તો તેની અસર ભારતીય બજારમાં પણ જોવા મળે છે.
આયાત ડ્યૂટી ઘટવાથી વિદેશથી ખાદ્યતેલ લાવવાનો ખર્ચ ઓછો થઈ શકે છે. આયાતકાર અને રિફાઇનરી કંપનીઓને ઓછી ડ્યૂટી ચૂકવવી પડશે. જો આ ઘટાડાનો સંપૂર્ણ લાભ આગળ ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડવામાં આવે તો બજારમાં પામ, સોયાબીન અને સૂર્યમુખી તેલના ભાવમાં ઘટાડો જોવા મળી શકે છે. ખાસ કરીને સૂર્યમુખી તેલને આ નિર્ણયથી વધુ ફાયદો થઈ શકે છે. ક્રૂડ સનફ્લાવર ઓઈલ પર બેઝિક કસ્ટમ્સ ડ્યૂટી શૂન્ય કરવામાં આવતા તેની આયાત વધુ આકર્ષક બની શકે છે. રિફાઇનરી કંપનીઓ માટે પણ સૂર્યમુખી તેલની આયાત અને સ્થાનિક સ્તરે રિફાઇનિંગનો વિકલ્પ વધુ ફાયદાકારક બની શકે છે.
ભારત મુખ્યત્વે ઇન્ડોનેશિયા અને મલેશિયામાંથી પામ ઓઈલ આયાત કરે છે. જ્યારે સોયાબીન અને સૂર્યમુખી તેલ માટે આર્જેન્ટિના, રશિયા અને યુક્રેન જેવા દેશો મહત્વપૂર્ણ સપ્લાયર છે. તેથી ભારતની આયાત નીતિમાં થતા મોટા ફેરફારની અસર માત્ર સ્થાનિક બજાર સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય ખાદ્યતેલ બજાર પર પણ તેની અસર થઈ શકે છે. ભારતીય બજારમાં આયાતની માંગ વધે તો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પામ અને સોયા ઓઈલના ભાવને ટેકો મળી શકે છે. બીજી તરફ ભારતમાં આયાત વધવાથી સ્થાનિક બજારમાં ખાદ્યતેલની ઉપલબ્ધતા વધે અને તેના કારણે ભાવ પર દબાણ ઘટી શકે છે.
છેલ્લા કેટલાક સમયથી ખાદ્યતેલના વધતા ભાવને કારણે સામાન્ય પરિવારના રસોડાના બજેટ પર અસર પડી રહી હતી. હવે તહેવારો પહેલાં આયાત ડ્યૂટી ઘટાડવાના નિર્ણયથી સરકાર બજારમાં વધુ સપ્લાય અને ઓછા આયાત ખર્ચ દ્વારા ભાવને નિયંત્રણમાં રાખવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. તહેવારો દરમિયાન ખાદ્યતેલની માંગ વધવાનું એક મોટું કારણ મીઠાઈ અને ફરસાણનું ઉત્પાદન છે. દિવાળી સહિતના તહેવારોમાં મીઠાઈ, સેવ, ગાંઠિયા, ચવાણું, પૂરી અને અન્ય તળેલી વસ્તુઓની માંગ વધી જાય છે. આ કારણે ફરસાણ ઉત્પાદકો, મીઠાઈના વેપારીઓ, હોટલ અને રેસ્ટોરાં માટે ખાદ્યતેલનો ખર્ચ મહત્વપૂર્ણ હોય છે.
હવે સૌથી મોટો સવાલ એ રહેશે કે આયાત ડ્યૂટીમાં ઘટાડાનો લાભ સામાન્ય ગ્રાહકો સુધી કેટલી ઝડપથી પહોંચે છે. માત્ર ડ્યૂટી ઘટાડવાથી બીજા જ દિવસે રિટેલ ભાવમાં એટલો જ ઘટાડો થાય તે જરૂરી નથી. બજારમાં અગાઉના ભાવે ખરીદાયેલો સ્ટોક ઉપલબ્ધ હોય છે અને નવી આયાત બજારમાં પહોંચવામાં પણ સમય લાગી શકે છે. આ ઉપરાંત આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ખાદ્યતેલના ભાવ, રૂપિયાની સામે ડોલરની કિંમત, ટ્રાન્સપોર્ટ ખર્ચ અને રિફાઇનિંગ ખર્ચ જેવી બાબતો પણ અંતિમ રિટેલ કિંમત પર અસર કરે છે. તેથી ડ્યૂટી ઘટાડાની અસર બજારમાં તબક્કાવાર જોવા મળી શકે છે.
ગ્રાહકો માટે બીજી મહત્વની બાબત એ રહેશે કે ખાદ્યતેલ સસ્તું થયા બાદ ફરસાણ, નમકીન, મીઠાઈ અને રેસ્ટોરાંમાં મળતી તળેલી વસ્તુઓના ભાવમાં પણ કોઈ ઘટાડો થાય છે કે નહીં. ખાદ્યતેલ આ વ્યવસાયોમાં મહત્વપૂર્ણ કાચો માલ છે, પરંતુ તૈયાર વસ્તુઓની કિંમત માત્ર તેલના ખર્ચ પર આધારિત નથી. તેમાં લોટ, ખાંડ, દૂધ, ગેસ, વીજળી, પરિવહન, કર્મચારીઓ અને દુકાનના અન્ય ખર્ચનો પણ સમાવેશ થાય છે.
આથી ખાદ્યતેલના ભાવમાં ઘટાડો થાય તો તૈયાર ખાદ્ય વસ્તુઓ તરત સસ્તી થશે એવું નક્કી કહી શકાય નહીં. જોકે લાંબા સમય સુધી તેલના ભાવ નીચા રહે તો ઉત્પાદન ખર્ચ પર તેની અસર થઈ શકે છે. ભારત માટે ખાદ્યતેલની આયાત ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે સ્થાનિક ઉત્પાદન અને વપરાશ વચ્ચે મોટો તફાવત છે. દેશમાં તેલીબિયાંનું ઉત્પાદન થાય છે છતાં કુલ જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે મોટા પ્રમાણમાં આયાત કરવી પડે છે. આ કારણે સરકાર માટે ગ્રાહકોને સસ્તું તેલ મળે અને સ્થાનિક ખેડૂતો તથા રિફાઇનરી ઉદ્યોગના હિતનું પણ રક્ષણ થાય તે બંને વચ્ચે સંતુલન જાળવવું જરૂરી બને છે.
સરકારે અગાઉ પણ ખાદ્યતેલના ભાવને નિયંત્રિત કરવા માટે આયાત ડ્યૂટીમાં ફેરફાર કર્યા છે. જ્યારે સ્થાનિક બજારમાં ભાવ ઝડપથી વધે ત્યારે ડ્યૂટી ઘટાડીને આયાત સસ્તી કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે, જ્યારે સ્થાનિક તેલીબિયાંના ખેડૂતોને સુરક્ષા આપવાની જરૂર પડે ત્યારે આયાત ડ્યૂટી વધારવાનો વિકલ્પ અપનાવવામાં આવે છે. હાલનો નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે દેશમાં તહેવારોની સિઝન શરૂ થવા જઈ રહી છે અને ખાદ્ય વસ્તુઓની માંગ વધવાની છે. પામ, સોયાબીન અને ખાસ કરીને સૂર્યમુખી તેલ પર ડ્યૂટી ઘટાડવાથી આયાતને ફરી વેગ મળી શકે છે અને બજારમાં સપ્લાય વધવાની શક્યતા છે.
આ નિર્ણયનો સૌથી મોટો ફાયદો ગ્રાહકોને ત્યારે મળશે જ્યારે આયાત ખર્ચમાં થયેલો ઘટાડો રિટેલ ભાવમાં પણ જોવા મળશે. આગામી દિવસોમાં ખાદ્યતેલ કંપનીઓ અને વેપારીઓ કિંમતોમાં કેટલો ઘટાડો કરે છે તેના પર નજર રહેશે. એક તરફ મોંઘવારીને કારણે સામાન્ય પરિવારના માસિક બજેટ પર દબાણ છે અને બીજી તરફ તહેવારોમાં ખર્ચ વધે છે. આવી સ્થિતિમાં ખાદ્યતેલના ભાવમાં રાહત મળે તો રસોડાના બજેટ માટે તે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. જોકે ડ્યૂટી ઘટાડાની સંપૂર્ણ અસર રિટેલ બજારમાં દેખાવામાં થોડો સમય લાગી શકે છે.
