મિડલ ઈસ્ટમાં ચાલી રહેલા ભારે તણાવ વચ્ચે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝને લઈને એક મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી ઘટનાક્રમ સામે આવ્યો છે. ઈરાનના એક વરિષ્ઠ અધિકારીને ટાંકીને સામે આવેલા અહેવાલ પ્રમાણે, જો અમેરિકા ઈરાન પરનું સૈન્ય દબાણ ઘટાડવાની દિશામાં શરૂઆત કરે અને ઈરાની બંદરો પરની નાકાબંધી હળવી કરે તો તેહરાન સાત દિવસની અંદર સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝમાં સામાન્ય અવરજવર ફરી શરૂ કરવા તૈયાર થઈ શકે છે. આ પ્રસ્તાવ એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે મિડલ ઈસ્ટમાં ચાલી રહેલા તણાવની સીધી અસર વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલ બજાર અને દરિયાઈ વેપાર પર જોવા મળી રહી છે. દુનિયાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા માર્ગોમાં સામેલ હોર્મુઝમાં સ્થિતિ સામાન્ય થાય તો વૈશ્વિક ઓઇલ સપ્લાયને લઈને ચાલી રહેલી ચિંતા ઓછી થઈ શકે છે.
જોકે આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં એક મહત્વની બાબત એ છે કે હોર્મુઝને લઈને અમેરિકા અને ઈરાનના દાવાઓ અલગ-અલગ રહ્યા છે. અમેરિકા કહે છે કે વ્યાપારી જહાજોની અવરજવર માટે હોર્મુઝ ખુલ્લું છે, જ્યારે ઈરાન પોતાના પર લાગેલી અમેરિકી નૌકાદળની નાકાબંધી અને સુરક્ષા વ્યવસ્થાને લઈને વાંધો ઉઠાવી રહ્યું છે. તેથી ‘હોર્મુઝ ખોલવા’નો મુદ્દો માત્ર દરિયાઈ માર્ગ ખોલવા પૂરતો સરળ નથી, પરંતુ તેમાં ઈરાની બંદરોની નાકાબંધી, સૈન્ય દબાણ અને બંને દેશો વચ્ચેની સુરક્ષા વ્યવસ્થા પણ જોડાયેલી છે. સામે આવેલી માહિતી પ્રમાણે ઈરાનનો પ્રસ્તાવ મધ્યસ્થીઓ મારફતે અમેરિકા સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યો છે. તેમાં બંને દેશો વચ્ચે ફરીથી વાતચીત શરૂ કરીને લાંબા ગાળે દુશ્મનાવટ અને સૈન્ય ટકરાવનો અંત લાવવાનો માર્ગ શોધવાની વાત પણ સામેલ છે.
ઈરાન તરફથી મુખ્ય માંગ અમેરિકાના સૈન્ય દબાણમાં ઘટાડા સાથે જોડાયેલી હોવાનું સામે આવ્યું છે. તેહરાન લાંબા સમયથી પર્સિયન ગલ્ફ અને આસપાસના વિસ્તારમાં અમેરિકાની સૈન્ય હાજરી તથા પોતાના બંદરો સામેની નૌકાદળની કાર્યવાહીનો વિરોધ કરતું આવ્યું છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે એક તરફ સૈન્ય કાર્યવાહીનો ખતરો યથાવત રહે અને બીજી તરફ શાંતિ માટે વાટાઘાટો કરવામાં આવે તો આવી વાતચીત આગળ વધી શકે નહીં. તેથી અમેરિકા તરફથી પહેલા કેટલાક નક્કર પગલાં લેવામાં આવે તેવી તેની માંગ છે.
આ પ્રસ્તાવમાં માત્ર અમેરિકન સૈન્યને આખા પર્સિયન ગલ્ફમાંથી સંપૂર્ણપણે પાછું ખેંચવાની એક જ શરત હોવાનું કહેવું યોગ્ય નહીં બને. સામે આવેલી વિગતો પ્રમાણે ઈરાન સૈન્ય દબાણ ઘટાડવા, પોતાના બંદરો સામેની નાકાબંધી હળવી કરવા અને ફરી વાટાઘાટોની પ્રક્રિયા શરૂ કરવા માટે અમેરિકાની નક્કર તૈયારી જોવા માંગે છે. આ મુદ્દે અગાઉ પણ ઈરાન તરફથી અલગ-અલગ શરતો સામે આવી ચૂકી છે. તેમાં સૈન્ય કાર્યવાહીનો અંત, ઈરાનના સ્થગિત નાણાં સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ અને નૌકાદળની નાકાબંધી દૂર કરવાની માંગ સામેલ રહી છે. તેથી સાત દિવસમાં હોર્મુઝ સાથે જોડાયેલી સ્થિતિ સામાન્ય કરવાની ઓફરને વ્યાપક અમેરિકા-ઈરાન સમજૂતીના પ્રયાસના એક ભાગ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
આ દરમિયાન ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા માટે ન્યૂયોર્ક પહોંચ્યા છે. આ કારણે એવી ચર્ચા શરૂ થઈ હતી કે શું અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને પેઝેશ્કિયાન વચ્ચે સીધી મુલાકાત થઈ શકે છે. પરંતુ હાલ બંને રાષ્ટ્રપતિઓ વચ્ચે કોઈ બેઠક નક્કી કરવામાં આવી નથી. એટલે તાત્કાલિક ટ્રમ્પ-પેઝેશ્કિયાન સીધી મુલાકાતની શક્યતા અંગે કોઈ સત્તાવાર પુષ્ટિ નથી. બીજી તરફ અમેરિકા તરફથી વાતચીત માટે દરવાજો સંપૂર્ણપણે બંધ કરવામાં આવ્યો નથી. આવી સ્થિતિમાં મધ્યસ્થી દેશો અને રાજદ્વારી ચેનલોની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. ઈરાનનું પ્રતિનિધિમંડળ પણ ન્યૂયોર્કમાં હાજર હોવાથી સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાની આસપાસ થતી બેઠકો દરમિયાન પરોક્ષ વાતચીત આગળ વધી શકે છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝનું વૈશ્વિક મહત્વ છે. પર્સિયન ગલ્ફને ઓમાનની ખાડી અને ત્યારબાદ અરબ સાગર સાથે જોડતો આ સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઓઇલ અને ગેસ શિપિંગ રૂટમાં સામેલ છે. સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કુવૈત, ઈરાક, કતાર અને અન્ય ખાડી દેશોના મોટા પ્રમાણમાં ઊર્જા શિપમેન્ટ માટે આ વિસ્તાર અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. દરરોજ મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલ, પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો અને LNG લઈને ટેન્કરો આ વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે. એટલે હોર્મુઝમાં કોઈ પણ પ્રકારનો સૈન્ય તણાવ માત્ર ઈરાન અથવા અમેરિકાનો મુદ્દો રહેતો નથી. તેની સીધી અસર એશિયા, યુરોપ અને વિશ્વના અન્ય મોટા ઊર્જા આયાતકાર દેશો પર પડી શકે છે.
દરિયાઈ માર્ગમાં જોખમ વધે તો ટેન્કરો માટે વીમાનો ખર્ચ વધી શકે છે. જહાજ કંપનીઓને વધારાની સુરક્ષા વ્યવસ્થા કરવી પડે છે અને કેટલાક કિસ્સામાં વૈકલ્પિક માર્ગ અથવા બીજી લોજિસ્ટિક વ્યવસ્થા શોધવી પડે છે. આ તમામ ખર્ચ આખરે ક્રૂડ ઓઇલ અને અન્ય માલના ભાવમાં ઉમેરાઈ શકે છે. તેથી ઈરાન તરફથી સાત દિવસની અંદર સ્થિતિ સામાન્ય કરવાની તૈયારીના અહેવાલ સામે આવતા જ વૈશ્વિક ઓઇલ બજારમાં પણ તેની અસર જોવા મળી છે. રાજદ્વારી ઉકેલની આશા વધતાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પરનું દબાણ થોડું ઘટ્યું હતું.
ભારત માટે પણ હોર્મુઝની સ્થિતિ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું ક્રૂડ ઓઇલ વિદેશમાંથી આયાત કરે છે. ખાડી દેશો ભારતના મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા સપ્લાયર્સમાં સામેલ છે. આ ઉપરાંત LNG અને LPGના પુરવઠા માટે પણ પર્સિયન ગલ્ફ વિસ્તારનું વિશેષ મહત્વ છે. જો હોર્મુઝ અને આસપાસના વિસ્તારમાં તણાવ ઘટે તથા જહાજોની અવરજવર વધુ સુરક્ષિત અને સામાન્ય બને તો ભારત માટે ઊર્જા સપ્લાય સાથે જોડાયેલું જોખમ ઘટી શકે છે. જોકે હોર્મુઝની સ્થિતિ સામાન્ય થવાથી ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ તરત જ ઘટી જશે એવું કહેવું વહેલું રહેશે. ભારતમાં રિટેલ ઈંધણના ભાવ માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પર આધારિત નથી. તેમાં કર, રિફાઇનિંગ ખર્ચ, માર્કેટિંગ ખર્ચ, વિનિમય દર અને અન્ય પરિબળો પણ અસર કરે છે.
પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં મોટો વધારો અટકે તો ભારત માટે આયાત બિલ અને મોંઘવારીના દબાણની દૃષ્ટિએ રાહત મળી શકે છે. ક્રૂડ મોંઘું થાય ત્યારે પરિવહન, ઉદ્યોગ અને અન્ય ક્ષેત્રોના ખર્ચ પર પણ તેની અસર થઈ શકે છે. LNGના મામલે પણ ભારત માટે આ વિસ્તાર મહત્વપૂર્ણ છે. કતાર ભારતના મુખ્ય LNG સપ્લાયર્સમાં સામેલ હોવાથી હોર્મુઝ આસપાસની સુરક્ષા સ્થિતિ ગેસ સપ્લાય માટે મહત્વ ધરાવે છે. લાંબા સમય સુધી દરિયાઈ માર્ગમાં ગંભીર અવરોધ સર્જાય તો ઊર્જાના ભાવ અને સપ્લાય બંને માટે મુશ્કેલી વધી શકે છે. આ કારણે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો હાલનો રાજદ્વારી ઘટનાક્રમ માત્ર બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધો પૂરતો મર્યાદિત નથી. ભારત સહિત વિશ્વના અનેક દેશો માટે તેના આર્થિક પરિણામો થઈ શકે છે.
ઈરાન તરફથી આવેલા પ્રસ્તાવ બાદ હવે અમેરિકાના આગામી પગલાં પર નજર રહેશે. અમેરિકા સૈન્ય દબાણ અથવા નૌકાદળની નાકાબંધીમાં કોઈ ફેરફાર કરે છે કે નહીં, મધ્યસ્થીઓ મારફતે વાતચીત આગળ વધે છે કે નહીં અને ઈરાન વાસ્તવમાં સાત દિવસની અંદર હોર્મુઝની સ્થિતિ સામાન્ય કરવા માટે શું પગલાં લે છે તે મહત્વપૂર્ણ રહેશે. આ સાથે એક સાવચેતી પણ જરૂરી છે. ઈરાની અધિકારીને ટાંકીને સાત દિવસનો પ્રસ્તાવ સામે આવ્યો હોવા છતાં ઈરાન સાથે જોડાયેલા અન્ય માધ્યમમાં આ પ્રકારના અહેવાલને નકારવામાં આવ્યો છે. એટલે હજી તેને બંને દેશો વચ્ચે થયેલી અંતિમ અથવા સત્તાવાર સમજૂતી માનવી યોગ્ય નથી.
હાલ આ એક સંભવિત રાજદ્વારી રસ્તો છે. જો અમેરિકા અને ઈરાન બંને તરફથી નક્કર પગલાં લેવાય અને મધ્યસ્થીઓ દ્વારા સમજૂતી બને તો હોર્મુઝની આસપાસનો તણાવ ઘટી શકે છે. પરંતુ જો વાટાઘાટો નિષ્ફળ જાય અથવા ફરી સૈન્ય કાર્યવાહી વધે તો વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર માટે અનિશ્ચિતતા યથાવત રહી શકે છે. આથી આગામી સાત દિવસ અમેરિકા-ઈરાન સંબંધો ઉપરાંત વૈશ્વિક ઓઇલ અને ગેસ બજાર માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. એક તરફ ઈરાન તરફથી વાતચીતની સંભાવના સામે આવી છે તો બીજી તરફ બંને દેશો વચ્ચેના મૂળભૂત મતભેદો હજુ યથાવત છે. હવે નજર એ વાત પર રહેશે કે આ પ્રસ્તાવ વાસ્તવિક સમજૂતીમાં બદલાય છે કે પછી હોર્મુઝને લઈને તણાવનો નવો તબક્કો શરૂ થાય છે.
