વિશ્વના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધો અને રાજદ્વારી તણાવ વચ્ચે અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયોએ હાલની આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાની અસરકારકતા સામે સવાલ ઉઠાવ્યા છે. તેમણે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સંભવિત સંઘર્ષથી લઈને થાઈલેન્ડ-કંબોડિયા અને આફ્રિકાના કેટલાક દેશોમાં ચાલી રહેલી કટોકટીનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે વિશ્વ પાસે હાલમાં એવા મોટા સંઘર્ષોનો અસરકારક રીતે સામનો કરી શકે તેવી મજબૂત આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા નથી. ન્યૂયોર્કમાં પત્રકારો સાથે વાતચીત દરમિયાન રુબિયોએ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સહિતની વૈશ્વિક સંસ્થાઓની ભૂમિકા અંગે પણ વાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે અમેરિકા આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાના મહત્વને નકારતું નથી. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જેવી સંસ્થાઓમાં ઘણી ક્ષમતા છે, પરંતુ અમેરિકાના મતે હાલની વ્યવસ્થા પોતાની સંપૂર્ણ ક્ષમતા મુજબ પરિણામ આપી રહી નથી.
રુબિયોના જણાવ્યા પ્રમાણે હાલની આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા સમય જતાં પોતાના મૂળ હેતુથી દૂર થઈ ગઈ છે અને ઘણી વખત એવી બાબતોમાં પણ જોડાઈ છે જે તેના મૂળ અધિકારક્ષેત્રની બહાર છે. તેમના મતે આ વ્યવસ્થાને ફરી તેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો તરફ લઈ જવાની જરૂર છે. તેમણે કહ્યું કે જો દુનિયા પાસે એવી અસરકારક આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા હોત જે દેશો વચ્ચે મોટા સંઘર્ષ શરૂ થાય તે પહેલાં તેને રોકી શકે અથવા સંઘર્ષ શરૂ થયા બાદ ઝડપથી સમાધાન સુધી પહોંચી શકે તો તે વધુ સારું હોત. આ વાત સમજાવવા માટે રુબિયોએ ભારત અને પાકિસ્તાનનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. તેમણે કહ્યું કે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સંભવિત સંઘર્ષ હોય કે થાઈલેન્ડ અને કંબોડિયા વચ્ચે થયેલી અથડામણ, આવા વિવાદોનો અસરકારક રીતે સામનો કરવા માટે એક મજબૂત વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. તેમણે ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક ઓફ કોંગો, સુદાન અને રવાન્ડા સાથે જોડાયેલા સંઘર્ષો અને સુરક્ષા સમસ્યાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.
રુબિયોનું કહેવું હતું કે હાલની વ્યવસ્થા આવા વિવાદોમાં અપેક્ષા મુજબ અસરકારક પરિણામ આપી શકતી નથી. તેમણે તેને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા પરનો સીધો હુમલો ગણાવવાને બદલે તેમાં સુધારાની જરૂરિયાત અંગેની વાત તરીકે રજૂ કરી હતી. રુબિયોએ રાષ્ટ્રીય હિત અંગે અમેરિકાનું વલણ પણ સ્પષ્ટ કર્યું. તેમણે કહ્યું કે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અમેરિકાના પ્રમુખ છે ત્યાં સુધી અમેરિકાની નીતિમાં દેશના રાષ્ટ્રીય હિતને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે અમેરિકા કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાના હિતને પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતથી ઉપર નહીં મૂકે. આ નિવેદનથી અમેરિકાની હાલની વિદેશ નીતિનો એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો પણ સામે આવે છે. અમેરિકા આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ અને વૈશ્વિક સહકારને સંપૂર્ણપણે નકારતું નથી, પરંતુ કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય નિર્ણયમાં પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતને પ્રથમ સ્થાન આપવાની વાત કરે છે.
રુબિયોના આ નિવેદનમાં ભારત અને પાકિસ્તાનનો ઉલ્લેખ ખાસ ચર્ચામાં આવ્યો છે. બંને પરમાણુ શક્તિ ધરાવતા દેશો વચ્ચે મે 2025માં ગંભીર સૈન્ય તણાવ સર્જાયો હતો. ત્યારબાદ બંને દેશો વચ્ચે સૈન્ય કાર્યવાહી રોકવા અંગે સમજૂતી થઈ હતી. આ મુદ્દે અમેરિકા અને ભારતની જાહેર રજૂઆતમાં તફાવત રહ્યો છે. અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અનેક વખત દાવો કરી ચૂક્યા છે કે તેમના પ્રશાસને ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેનો સંઘર્ષ રોકવામાં ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે અલગ-અલગ પ્રસંગોએ ભારત-પાકિસ્તાનનો ઉલ્લેખ એવા સંઘર્ષોમાં કર્યો છે જેમાં તેમના મતે અમેરિકાની ભૂમિકાથી તણાવ ઓછો થયો હતો. બીજી તરફ ભારતે ત્રીજા પક્ષની મધ્યસ્થી અંગે અલગ વલણ રજૂ કર્યું છે. ભારતનું કહેવું રહ્યું છે કે મે 2025માં સૈન્ય કાર્યવાહી રોકવા અંગેનો નિર્ણય ભારત અને પાકિસ્તાનના ડિરેક્ટર જનરલ ઓફ મિલિટરી ઓપરેશન્સ એટલે કે DGMO વચ્ચે સીધી વાતચીત બાદ લેવામાં આવ્યો હતો.
ભારત લાંબા સમયથી ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચેના મુદ્દાઓને દ્વિપક્ષીય રીતે ઉકેલવાના વલણ પર ભાર મૂકતું આવ્યું છે. તેથી અમેરિકન નેતૃત્વ દ્વારા મધ્યસ્થી અંગે કરવામાં આવેલા દાવા અને ભારત દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા સત્તાવાર વલણને અલગ-અલગ રીતે જોવું જરૂરી બને છે. રુબિયોના તાજેતરના નિવેદનનો મુખ્ય મુદ્દો પણ કોઈ એક સંઘર્ષમાં કોણે શું ભૂમિકા ભજવી તેના કરતાં હાલની વૈશ્વિક વ્યવસ્થાની અસરકારકતા અંગે હતો. તેમના મતે વિશ્વમાં અનેક એવા સંઘર્ષો ચાલી રહ્યા છે જ્યાં હાલની આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા ઝડપથી અને અસરકારક રીતે ઉકેલ લાવવામાં સફળ થઈ નથી. સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સ્થાપનાનો મુખ્ય હેતુ આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સુરક્ષા જાળવવા, દેશો વચ્ચે સહકાર વધારવા અને મોટા સંઘર્ષોને રોકવા માટે વૈશ્વિક મંચ ઉપલબ્ધ કરાવવાનો રહ્યો છે. જોકે અલગ-અલગ દેશોના હિત, સુરક્ષા પરિષદના કાયમી સભ્યો વચ્ચેના મતભેદ અને વીટો જેવા મુદ્દાઓને કારણે અનેક મોટા સંઘર્ષોમાં ઝડપી સહમતી બનાવવી મુશ્કેલ રહે છે.
રુબિયોના નિવેદનમાં પણ આ વ્યાપક સમસ્યાનો સંકેત જોવા મળે છે. તેમના મતે દુનિયાને એવી વ્યવસ્થાની જરૂર છે જે સંઘર્ષો પર માત્ર ચર્ચા ન કરે પરંતુ તેને રોકવા અથવા ઉકેલવા માટે અસરકારક પરિણામ આપી શકે. તેમણે વિશ્વના અન્ય નેતાઓનો ઉલ્લેખ કરતાં એવો મત વ્યક્ત કર્યો કે હાલની આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા યોગ્ય રીતે કામ કરતી નથી તેવી ચિંતા માત્ર અમેરિકાની નથી. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે અલગ-અલગ દેશોમાં પણ વૈશ્વિક સંસ્થાઓની અસરકારકતા અંગે સવાલો છે. જોકે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ શાંતિ મિશન, માનવતાવાદી સહાય, શરણાર્થીઓની મદદ, વિકાસ, આરોગ્ય અને રાજદ્વારી વાતચીત જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી તેમની સમગ્ર કામગીરીને માત્ર કોઈ એક સંઘર્ષના પરિણામના આધારે માપી શકાય નહીં. રુબિયોનું નિવેદન મુખ્યત્વે મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સંઘર્ષોનો ઝડપથી ઉકેલ લાવવાની ક્ષમતા અંગે હતું.
હાલ વિશ્વના અનેક વિસ્તારોમાં એકસાથે સંઘર્ષ અને રાજકીય અસ્થિરતા જોવા મળી રહી છે. આ પરિસ્થિતિમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ કેટલી અસરકારક રીતે કામ કરી શકે, મોટા દેશો પોતાના રાષ્ટ્રીય હિત અને વૈશ્વિક જવાબદારી વચ્ચે કેવી રીતે સંતુલન જાળવે અને દેશો વચ્ચેના વિવાદોમાં દ્વિપક્ષીય વાતચીત કે બહુપક્ષીય વ્યવસ્થામાંથી કયો રસ્તો અપનાવવામાં આવે તે ફરી ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. માર્કો રુબિયોના નિવેદનથી આ ચર્ચા વધુ તેજ બની છે. એક તરફ તેમણે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જેવી સંસ્થાઓમાં મોટી ક્ષમતા હોવાનું સ્વીકાર્યું છે, જ્યારે બીજી તરફ હાલની આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા મોટા સંઘર્ષોને અસરકારક રીતે ઉકેલવામાં અપેક્ષા મુજબ કામ કરતી નથી તેવો અમેરિકાનો અભિપ્રાય રજૂ કર્યો છે. સાથે જ તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ટ્રમ્પ પ્રશાસન માટે અમેરિકાનું રાષ્ટ્રીય હિત સૌથી ઉપર રહેશે.
Marco Rubio, India Pakistan, United Nations, United States, Global Conflict
