અમેરિકાએ ઈરાન સામે 25 ઓગસ્ટે પ્રતિબંધોની નવી કાર્યવાહી શરૂ કરતાં વૈશ્વિક તેલ બજાર ફરી ચર્ચામાં આવ્યું છે. અમેરિકાના નાણા વિભાગે ઈરાનના તેલ વેપાર સાથે જોડાયેલા અનેક વ્યક્તિઓ, કંપનીઓ અને જહાજો સામે કાર્યવાહી કરી છે. આ પગલાનો હેતુ ઈરાનની તેલ આવક અને તેના નાણાકીય નેટવર્ક પર દબાણ વધારવાનો છે. હવે ચિંતા એ છે કે જો ઈરાનના તેલ પુરવઠા પર અસર પડે અથવા વૈશ્વિક બજારમાં પરિવહન ખર્ચ વધે તો ભારત માટે ક્રૂડ મોંઘું પડી શકે છે.
અમેરિકાના નિર્ણય પછી ભારત માટે નવી મુશ્કેલી
ભારત પોતાની ક્રૂડ ઓઈલની લગભગ 85% જરૂરિયાત આયાતથી પૂરી કરે છે. રશિયા, ઈરાક અને સાઉદી અરેબિયા ભારતના મોટા સપ્લાયરોમાં સામેલ છે. એટલે ભારત ઈરાન પાસેથી સીધું કેટલું તેલ લે છે તેનાથી વધુ મહત્વનું વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડનો ભાવ કેટલો વધે છે તે છે.
નવા અમેરિકી પ્રતિબંધોની અસર માત્ર ઈરાનના તેલ વેચાણ સુધી સીમિત નથી. તેલના પરિવહન સાથે જોડાયેલા દલાલો, નાણાકીય મધ્યસ્થીઓ અને જહાજો પર પણ કાર્યવાહી થઈ છે. આવી સ્થિતિમાં વૈશ્વિક વેપારીઓ માટે ઈરાન સાથે જોડાયેલો તેલ વેપાર વધુ જોખમી બની શકે છે.
ચીનની ખરીદી વધશે તો ક્રૂડ પર દબાણ
અમેરિકી પ્રતિબંધો બાદ ચીન વૈકલ્પિક સપ્લાય માટે વધુ આક્રમક રીતે ક્રૂડ ખરીદે તો વૈશ્વિક બજારમાં માંગ વધી શકે છે. ભારત માટે મુશ્કેલી એ છે કે ક્રૂડની સાથે માલવાહક જહાજોનું ભાડું અને વીમાનો ખર્ચ પણ વધી શકે છે. તાજેતરના વિશ્લેષણોમાં આ બંને ખર્ચ ભારતના ક્રૂડ આયાત બિલને વધારી શકે તેવી ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
આનો સીધો અર્થ એ નથી કે ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ તરત જ વધી જશે. પરંતુ જો ક્રૂડના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહે તો ઓઈલ કંપનીઓના ખર્ચ પર દબાણ વધી શકે છે અને ત્યારબાદ સ્થાનિક ઈંધણ કિંમતો પર પણ અસર થવાની શક્યતા રહે છે.
મોંઘવારીનો ખતરો પહેલેથી જ દેખાઈ રહ્યો છે
ભારતમાં જુલાઈ 2026ની છૂટક મોંઘવારી 4.45% રહી હતી. ખાદ્ય મોંઘવારી 5.52% સુધી પહોંચી હતી. આ આંકડો ભારતીય રિઝર્વ બેંકની 2%થી 6%ની સહનશીલ મર્યાદામાં છે, પરંતુ તે 4%ના લક્ષ્ય કરતાં ઉપર છે.
ભારતીય રિઝર્વ બેંકે પણ વધતા ક્રૂડ ભાવને મોંઘવારી માટેના જોખમોમાં સામેલ કર્યા છે. 19 ઓગસ્ટે જાહેર થયેલી નીતિ બેઠકની વિગતોમાં અધિકારીઓએ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે ઈંધણ, ખાદ્ય વસ્તુઓ અને ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો થાય તો મોંઘવારી વધુ વ્યાપક બની શકે છે.
હોર્મુઝ પર કોઈ મોટો વિક્ષેપ પડ્યો તો ગણિત બગડી શકે
આ સમગ્ર મામલામાં હોર્મુઝની સામુદ્રધુની સૌથી મહત્વની કડી છે. આ માર્ગથી વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠાનો મોટો હિસ્સો પસાર થાય છે. અહીં લાંબા સમય સુધી પરિવહન અટકે તો ક્રૂડના ભાવમાં અચાનક મોટો ઉછાળો આવી શકે છે.
હાલની સ્થિતિમાં બજારે અમેરિકી પ્રતિબંધોને લઈને ભારે તેજી બતાવી નથી. 25 ઓગસ્ટે ક્રૂડના ભાવમાં 3%થી વધુ ઘટાડો પણ નોંધાયો હતો અને 26 ઓગસ્ટે બ્રેન્ટ ક્રૂડ લગભગ $86.41 પ્રતિ બેરલ સુધી સરક્યું હતું. ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે હોર્મુઝ અંગે વાતચીત ફરી શરૂ થવાની આશાએ બજારમાં પુરવઠો સુધરવાની આશા વધી હતી.
ભારત માટે હવે સૌથી મોટો સવાલ
હાલ પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં તાત્કાલિક અને નિશ્ચિત ઉછાળો આવશે એવું કહેવું વહેલું છે. પરંતુ અમેરિકી પ્રતિબંધો લાંબા સમય સુધી ચાલે, ઈરાનના તેલ પુરવઠામાં મોટો ઘટાડો થાય અથવા હોર્મુઝમાં અવરજવર ખોરવાય તો ભારતનું આયાત બિલ વધી શકે છે.
તેની અસર માત્ર ઈંધણ પૂરતી નહીં રહે. પરિવહન મોંઘું થાય તો માલસામાનની કિંમત, ઉત્પાદન ખર્ચ અને અંતે સામાન્ય ગ્રાહકના બજેટ પર પણ દબાણ વધી શકે છે. એટલે આગામી દિવસોમાં ક્રૂડના ભાવ, રૂપિયાની સ્થિતિ અને ઈરાન-અમેરિકા વચ્ચેના તણાવ પર ભારતની ખાસ નજર રહેશે.
