અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે હોર્મુઝ પર નિયંત્રણને લઈને તણાવ યથાવત, Kplerના ડેટામાં મોટો ખુલાસો; જહાજો ઈરાની માર્ગ છોડીને ઓમાનના દરિયાઈ માર્ગનો કરી રહ્યા છે ઉપયોગ
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા યુદ્ધ અને વધતા તણાવ વચ્ચે વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગોમાંના એક સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝને લઈને સ્થિતિ વધુ રસપ્રદ બની રહી છે. બંને દેશો હોર્મુઝ પર પોતાનું નિયંત્રણ હોવાનો દાવો કરી રહ્યા છે, પરંતુ હવે શિપિંગ ટ્રેકિંગ કંપની Kplerના આંકડાઓએ સ્થિતિનું એક અલગ ચિત્ર રજૂ કર્યું છે. Kplerના જણાવ્યા અનુસાર છેલ્લા બે અઠવાડિયામાં હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા 80 ટકાથી વધુ કોમર્શિયલ જહાજોએ ઈરાન દ્વારા પસંદ કરવામાં આવેલા માર્ગને છોડીને ઓમાન તરફના વૈકલ્પિક રૂટનો ઉપયોગ કર્યો છે. આ પરિવર્તનને કારણે વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ પર ઈરાનનો પ્રભાવ ઓછો થઈ રહ્યો હોવાના સંકેતો મળી રહ્યા છે.
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ પર્શિયન ગલ્ફ અને ઓમાનની ખાડી વચ્ચે આવેલો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ છે. વિશ્વના ઊર્જા બજાર માટે તેનું મહત્વ એટલું મોટું છે કે અહીંથી ક્રૂડ ઓઈલ અને LNGના મોટા પ્રમાણમાં પરિવહન થાય છે. હાલ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે આ જળમાર્ગના નિયંત્રણને લઈને દાવા-પ્રતિદાવા ચાલી રહ્યા છે. ઈરાન પોતે હોર્મુઝમાં જહાજોની અવરજવરનું સંચાલન કરવાનો અધિકાર ધરાવે છે તેમ કહી રહ્યું છે, જ્યારે અમેરિકાનું કહેવું છે કે તેની નૌસેનાની હાજરીને કારણે દરિયાઈ માર્ગ પર તેનું નિયંત્રણ છે. જોકે વાસ્તવિક સ્થિતિ જહાજોની અવરજવર પરથી ઘણી વધુ જટિલ દેખાઈ રહી છે.
80 ટકાથી વધુ જહાજોએ કેમ બદલ્યો માર્ગ?
Kplerના શિપિંગ ડેટા અનુસાર છેલ્લા બે અઠવાડિયામાં હોર્મુઝમાંથી પસાર થનારા 80 ટકાથી વધુ કોમર્શિયલ જહાજોએ ઈરાની રૂટનો ઉપયોગ કરવાને બદલે ઓમાન તરફના રૂટને પસંદ કર્યો છે. આ માર્ગ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા અધિકૃત સમુદ્રી માર્ગ તરીકે ઓળખાય છે, જોકે ઈરાન આ રૂટનો વિરોધ કરતું આવ્યું છે. જહાજોના માલિકો અને ઓપરેટરો માટે સુરક્ષા સૌથી મોટો મુદ્દો બની ગયો છે. ઈરાની હુમલાના જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને ઘણા શિપિંગ ઓપરેટરો અમેરિકી નૌસેનાની હાજરી ધરાવતા ઓમાનના તટ તરફના માર્ગને વધુ સુરક્ષિત વિકલ્પ માની રહ્યા છે. Kplerના ક્રૂડ ઓઈલ એનાલિસિસના વડા હુમાયૂન ફલકશાહીના જણાવ્યા અનુસાર આ આંકડા સંકેત આપે છે કે ઈરાને હોર્મુઝ પર ઓછામાં ઓછું આંશિક નિયંત્રણ ગુમાવ્યું છે. ખાસ વાત એ છે કે લગભગ એક મહિના પહેલાં ઓમાન તરફના રૂટ પર લગભગ કોઈ શિપિંગ પ્રવૃત્તિ જોવા મળતી નહોતી. પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ છે, મોટી સંખ્યામાં કોમર્શિયલ જહાજો આ માર્ગ પસંદ કરી રહ્યા છે.
ઈરાન ટોલ વસૂલવા માગતું હતું, પણ જહાજોએ જ રસ્તો બદલી નાખ્યો
હોર્મુઝના નિયંત્રણને લઈને ઈરાન દ્વારા જહાજોની અવરજવર પર અસર પાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. અહેવાલ મુજબ ઈરાન આ જળમાર્ગમાંથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી ટ્રાન્ઝિટ ફી અથવા ટોલ વસૂલવાની કોશિશ કરી રહ્યું હતું. પરંતુ હવે જ્યારે મોટાભાગના જહાજો ઈરાની રૂટથી દૂર થઈને ઓમાન તરફનો માર્ગ પસંદ કરી રહ્યા છે, ત્યારે ઈરાન માટે આ ટોલ વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકવી મુશ્કેલ બની રહી છે.મિડલ ઈસ્ટના અનેક દેશો અથવા શિપિંગ પક્ષો ઈરાનને ટોલ ચૂકવવા માંગતા નથી. પિકરિંગ એનર્જી પાર્ટનર્સના સ્થાપક અને ચીફ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ઓફિસર ડેન પિકરિંગના જણાવ્યા મુજબ મોટાભાગના પક્ષો ઈરાનને આ પ્રકારનો ટેક્સ ચૂકવવા તૈયાર નથી. જોકે તેમનું કહેવું છે કે ઈરાન પાસે હજુ પણ જહાજોને ધમકાવવાની અને શિપિંગ વ્યવસ્થાને ખોરવવાની ક્ષમતા છે. બીજી તરફ અમેરિકી નૌસેનાની હાજરીએ જહાજોને વૈકલ્પિક અને વધુ સુરક્ષિત માર્ગ ઉપલબ્ધ કરાવ્યો છે.
અમેરિકી નૌસેનાની હાજરી બની મોટું કારણ
ઓમાનના તટ તરફના રૂટ તરફ જહાજોના મોટા પ્રમાણમાં વળવાનું એક મહત્વપૂર્ણ કારણ અમેરિકી નૌસેનાની હાજરી છે. શિપિંગ કંપનીઓ માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન માલને ઝડપથી પહોંચાડવાનો નહીં પરંતુ જહાજ અને ક્રૂની સુરક્ષા જાળવવાનો છે. હોર્મુઝ વિસ્તારમાં હુમલાના જોખમ વચ્ચે અમેરિકી નૌસેનાની હાજરી કેટલાક જહાજો માટે સુરક્ષા કવચ તરીકે કામ કરી રહી છે. પરિણામે ઘણા ઓપરેટરો ઈરાનના માર્ગને બદલે ઓમાન તરફનો માર્ગ પસંદ કરી રહ્યા છે.જોકે તેનો અર્થ એવો નથી કે હોર્મુઝ પર ઈરાનનો પ્રભાવ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ ગયો છે. તાજેતરના શિપિંગ ડેટા દર્શાવે છે કે જહાજોની સંખ્યા હજુ પણ યુદ્ધ પહેલાંની સરખામણીમાં ઘણી ઓછી છે અને કેટલાક જહાજો સુરક્ષા જોખમને કારણે પોતાની ઓળખ છુપાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
ખાડીના દેશોએ પણ શોધ્યો નવો રસ્તો
હોર્મુઝ સંકટની અસર પર્શિયન ગલ્ફના તેલ ઉત્પાદક દેશો પર પણ પડી રહી છે. કુવૈત, સાઉદી અરેબિયા અને UAEએ ક્રૂડ ઓઈલના પરિવહન માટે પોતાની વ્યૂહરચનામાં ફેરફાર કર્યો છે. અહેવાલ મુજબ આ દેશોએ Very Large Crude Carriers એટલે કે VLCCs ભાડે લીધા છે. આ મોટા ઓઈલ ટેન્કરો દ્વારા પર્શિયન ગલ્ફમાંથી ક્રૂડને હોર્મુઝ મારફતે બહાર લાવવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ ઓમાનની ખાડીમાં જોખમી વિસ્તારની બહાર અન્ય ટેન્કરોમાં તેલ ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિને કારણે એક જહાજને સંપૂર્ણ માર્ગ પર જોખમ લેવાની જરૂરિયાત ઓછી થાય છે. જોકે આ પ્રકારની ટ્રાન્સફર પ્રક્રિયા વધુ જટિલ અને ખર્ચાળ બની શકે છે. યુદ્ધ અને દરિયાઈ સુરક્ષાના જોખમને કારણે શિપિંગ કંપનીઓને વધારાના સુરક્ષા ખર્ચ, વીમા ખર્ચ અને પરિવહન સમયનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
જહાજોએ બંધ કરી દીધા ટ્રાન્સપોન્ડર
હોર્મુઝમાં સુરક્ષા જોખમ એટલું વધી ગયું છે કે કેટલાક ઓઈલ ટેન્કરોએ પોતાના ટ્રાન્સપોન્ડર, એટલે કે જહાજની ઓળખ અને સ્થાન દર્શાવતું સિગ્નલ, બંધ રાખવાનું શરૂ કર્યું છે. આ સ્થિતિને શિપિંગ જગતમાં ‘ડાર્ક ટ્રાફિક’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ટ્રાન્સપોન્ડર બંધ હોવાના કારણે પરંપરાગત શિપ ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ માટે જહાજ ક્યાં છે, કઈ દિશામાં જઈ રહ્યું છે અને કેટલું તેલ લઈ જઈ રહ્યું છે તેની ચોક્કસ માહિતી મેળવવી મુશ્કેલ બને છે.જોકે સેટેલાઇટ ઈમેજરી અને આધુનિક ટેક્નોલોજીની મદદથી કેટલાક જહાજોની હિલચાલનો અંદાજ લગાવી શકાય છે. ટ્રાન્સપોન્ડર બંધ થવાથી શિપિંગ ડેટામાં ચોકસાઈનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.આથી 80 ટકાથી વધુ જહાજોએ રૂટ બદલ્યો હોવાના આંકડાઓ મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ સમગ્ર દરિયાઈ ટ્રાફિકની સંપૂર્ણ તસવીર મેળવવામાં હજુ પણ પડકાર છે.
ટ્રમ્પનો દાવો : હોર્મુઝ પર અમેરિકાનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ
બીજી તરફ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ હોર્મુઝ પર અમેરિકી નિયંત્રણનો દાવો કરી રહ્યા છે. ટ્રમ્પે કહ્યું છે કે અમેરિકી નૌસેનાની કામગીરીના કારણે અમેરિકા પાસે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ છે. તેમણે હોર્મુઝનો નકશો શેર કરીને આ વિસ્તારમાં અમેરિકાની ભૂમિકાને લઈને કડક વલણ દર્શાવ્યું છે.પરંતુ શિપિંગ ડેટા આ દાવાને સંપૂર્ણ રીતે સમર્થન આપતું નથી. કારણ કે એક તરફ જહાજો ઈરાની રૂટ છોડીને ઓમાન તરફ જઈ રહ્યા છે, જે ઈરાનની પકડ નબળી પડતી હોવાનો સંકેત આપે છે; બીજી તરફ કુલ શિપિંગ ટ્રાફિક હજુ પણ યુદ્ધ પહેલાંના સ્તરે પહોંચ્યો નથી. એટલે વાસ્તવિક સ્થિતિ એવી છે કે ન તો ઈરાન સંપૂર્ણ નિયંત્રણમાં છે અને ન તો અમેરિકા આ જળમાર્ગ પર સંપૂર્ણ અને અવિરત નિયંત્રણ સ્થાપિત કરી શક્યું છે.
એક અઠવાડિયામાં 1.5 કરોડ બેરલ પ્રતિદિન તેલ પરિવહન
અમેરિકાના એનર્જી સેક્રેટરી ક્રિસ રાઈટના જણાવ્યા અનુસાર એક સપ્તાહ દરમિયાન હોર્મુઝ અને બદલાયેલા વૈકલ્પિક રૂટ મારફતે આશરે 1.5 કરોડ બેરલ પ્રતિદિનના દરે તેલનું પરિવહન થયું હતું. યુદ્ધ પહેલાં આ પ્રમાણ આશરે 2 કરોડ બેરલ પ્રતિદિન હતું. એટલે તેલનો પ્રવાહ ફરીથી ચાલી રહ્યો હોવા છતાં તે હજુ પણ યુદ્ધ પહેલાંના સ્તરથી નીચે છે.આ સ્થિતિ વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. હોર્મુઝમાંથી તેલના પરિવહનમાં ઘટાડો થાય ત્યારે ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતો, શિપિંગ ખર્ચ, વીમા પ્રીમિયમ અને અંતે પેટ્રોલ-ડીઝલ સહિતના ઈંધણના ભાવ પર દબાણ વધી શકે છે. લાંબા સમય સુધી આ સ્થિતિ ચાલુ રહે તો વૈશ્વિક મોંઘવારી પર પણ તેની અસર થઈ શકે છે.
ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે સીધી વાતચીત
આ સમગ્ર તણાવ વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી વિકાસ પણ સામે આવ્યો છે. ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે હોર્મુઝમાં નેવિગેશનની સ્વતંત્રતા પુનઃસ્થાપિત કરવા અંગે સીધી વાતચીત ચાલી રહી છે. બંને દેશોની હોર્મુઝ સાથે સીધી ભૂગોળીય કનેક્ટિવિટી છે અને ઓમાનનો તટ હાલ વૈકલ્પિક શિપિંગ રૂટ તરીકે મહત્વપૂર્ણ બની ગયો છે.આ વાતચીતમાં અમેરિકાની સીધી ભાગીદારી નથી, જેનાથી વોશિંગ્ટન નારાજ હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. આ રાજદ્વારી પ્રયાસ સફળ થાય તો હોર્મુઝમાં શિપિંગ માટે કોઈ નવી વ્યવસ્થા ઊભી થઈ શકે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારને ફરીથી વધુ સામાન્ય સ્થિતિમાં લાવવામાં મદદ મળી શકે છે.
શું ખરેખર ઈરાન હોર્મુઝ પર નિયંત્રણ ગુમાવી રહ્યું છે?
હાલના ડેટાને જોતા એવું કહી શકાય કે ઈરાનનો હોર્મુઝ પરનો પ્રભાવ ચોક્કસપણે પડકાર હેઠળ છે, પરંતુ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયો નથી. 80 ટકાથી વધુ જહાજોનો ઓમાન રૂટ તરફ વળાવો ઈરાન માટે મોટો વ્યૂહાત્મક ઝટકો છે, કારણ કે તેનો અર્થ એ થાય છે કે ઘણા કોમર્શિયલ ઓપરેટરો હવે તેહરાન દ્વારા નિયંત્રિત અથવા પ્રભાવિત માર્ગ પર નિર્ભર રહેવા માંગતા નથી.બીજી તરફ ઈરાન પાસે હજુ પણ જહાજોને ધમકાવવાની અને દરિયાઈ ટ્રાફિકને ખોરવવાની ક્ષમતા હોવાનું વિશ્લેષકો માને છે.તેથી હાલની સ્થિતિને ‘હોર્મુઝ પર ઈરાનની સંપૂર્ણ હાર’ તરીકે જોવી યોગ્ય નહીં બને. તેના બદલે આને બંને દેશો વચ્ચેના નિયંત્રણ માટે ચાલી રહેલા સંઘર્ષમાં એક મહત્વપૂર્ણ બદલાવ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. શિપિંગ કંપનીઓ પોતાની સુરક્ષા અને આર્થિક હિત પ્રમાણે રસ્તો બદલી રહી છે, જ્યારે અમેરિકા અને ઈરાન બંને વ્યૂહાત્મક રીતે પોતાનું પ્રભુત્વ જાળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
છેલ્લા બે અઠવાડિયામાં 80 ટકાથી વધુ કોમર્શિયલ જહાજો ઈરાની રૂટ છોડીને ઓમાન તરફના માર્ગે જતા હોવાનો Kplerનો ડેટા ઈરાન માટે મોટો સંકેત છે. એક મહિના પહેલાં લગભગ નિષ્ક્રિય રહેલો ઓમાન રૂટ હવે મુખ્ય વિકલ્પ બની રહ્યો છે. સાથે જ ખાડીના દેશો VLCC દ્વારા ક્રૂડ ટ્રાન્સફર કરી રહ્યા છે અને કેટલાક ટેન્કરો ટ્રાન્સપોન્ડર બંધ કરીને ‘ડાર્ક ટ્રાફિક’માં જઈ રહ્યા છે. ટ્રમ્પ અમેરિકા પાસે સંપૂર્ણ નિયંત્રણ હોવાનો દાવો કરે છે, જ્યારે ઈરાન પણ પોતાનો પ્રભાવ જાળવી રાખવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. એટલે હોર્મુઝની લડાઈમાં હાલ કોઈ એક પક્ષનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ નથી,પરંતુ જહાજોના રૂટમાં થયેલો આ મોટો ફેરફાર ઈરાનની પકડ નબળી પડતી હોવાનો મહત્વપૂર્ણ સંકેત જરૂર આપે છે.
