૨૫ જુલાઈના રોજ કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને દિલ્હીના જંતર-મંતર ખાતે ૩૬ દિવસથી ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ (સીજેપી)ના બેનર હેઠળ એકત્ર થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનકારીઓના દબાણ સામે નમીને પોતાના રાજીનામાની જાહેરાત કરી હતી. પ્રદર્શનકારીઓએ મેડિકલ કોલેજોમાં પ્રવેશ માટેની નીટ પરીક્ષાના પ્રશ્નપત્રો લીક થવા માટે તેમને જવાબદાર ઠેરવ્યા હતા. ત્યારબાદ તરત જ સીજેપીના પ્રતિનિધિઓએ કેન્દ્રીય મંત્રીઓ જિતેન્દ્ર સિંહ અને જે.પી. નડ્ડા સાથેની સંયુક્ત પત્રકાર પરિષદમાં જંતર-મંતર ખાતે આંદોલન સમાપ્ત કરવાની જાહેરાત કરી અને જણાવ્યું કે તેમની તમામ માગણીઓ સ્વીકારી લેવામાં આવી છે.
પોતાના રાજીનામાના પત્રમાં પ્રધાને લખ્યું કે પદ છોડવું એ વ્યક્તિગત પ્રતિષ્ઠાનો વિષય નથી. તેમણે આ નિર્ણય એટલા માટે લીધો છે કે છેલ્લા દસ દિવસના ઘટનાક્રમથી તેઓ દુઃખી થયા છે અને તેઓ દેશવિરોધી તાકાતોને પરિસ્થિતિનો ગેરલાભ ઉઠાવવાની તક આપવા માંગતા નથી. પ્રધાનનું રાજીનામું સ્વીકારીને વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી જનરેશન ઝેડ (Gen Z)ના પ્રદર્શનકારીઓના એક શિથિલ ગઠબંધન સામે ઝૂકતા જોવા મળ્યા, જેમણે સ્વતંત્ર ભારતના ઇતિહાસની સૌથી રાજકીય રીતે મજબૂત સરકારોમાંની એકનો સામનો કર્યો અને વિજયી બન્યા.
આ વિરોધ પ્રદર્શન તાજેતરના વર્ષોમાં મોદી સરકાર સામે જાહેર જનતાના આક્રોશનું સૌથી પ્રત્યક્ષ ઉદાહરણ રહ્યું છે. ૨૦ જુલાઈના રોજ સંસદ તરફ કૂચ કરી રહેલા લોકો પર પોલીસ દ્વારા કરવામાં આવેલા લાઠીચાર્જ પછી આ આંદોલનને વધુ વેગ મળ્યો હતો, જેમાં ઘણા લોકો ઘાયલ થયા હતા. ૨૮ જૂને એક્ટિવિસ્ટ અને શિક્ષણશાસ્ત્રી સોનમ વાંગચુક આ આંદોલનમાં જોડાયા અને તેમની માગણીઓના સમર્થનમાં અનિશ્ચિત મુદતના ઉપવાસ શરૂ કર્યા બાદ આ વિરોધ પ્રદર્શને વૈશ્વિક ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. જેમ-જેમ તેમનું સ્વાસ્થ્ય બગડતું ગયું તેમ-તેમ ભીડ વધતી ગઈ. ૧૮ જુલાઈના રોજ પોલીસે વાંગચુકને વિરોધ સ્થળેથી બળજબરીપૂર્વક હટાવીને હોસ્પિટલમાં દાખલ કર્યા, જ્યાં તેમણે પોતાના ઉપવાસ ચાલુ રાખ્યા. આખરે સરકારે તેમની માગણીઓ પર વિચાર કરવાની ખાતરી આપ્યા બાદ ૨૪ જુલાઈની વહેલી સવારે તેમણે ઉપવાસ સમાપ્ત કર્યા.
સીજેપી કોઈ વાસ્તવિક રાજકીય પક્ષ નથી, પરંતુ તે યુવાનોની ચિંતાઓ અને અસંતોષ વ્યક્ત કરવા માટેનું એક શક્તિશાળી પ્લેટફોર્મ બની ગયું છે. સીજેપીની સ્થાપના ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશે પત્રકારત્વ અને સક્રિયતા તરફ વળેલા કેટલાક બેરોજગાર યુવાનોને ‘કોકરોચ’ (વંદા) તરીકે વર્ણવ્યા પછી થઈ હતી. પાછળથી તેમણે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે તેઓ ‘નકલી અને બોગસ ડિગ્રી’ ધરાવતા લોકોનો સંદર્ભ આપી રહ્યા હતા, પરંતુ ત્યાં સુધીમાં આ શબ્દ એક મોટા વિવાદનું સ્વરૂપ ધારણ કરી ચૂક્યો હતો. આ આંદોલનનું નેતૃત્વ ૩૦ વર્ષીય પોલિટિકલ કમ્યુનિકેશન સ્ટ્રેટેજિસ્ટ અને બોસ્ટન યુનિવર્સિટીના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી અભિજીત દીપકે કર્યું હતું. સીજેપીને ઝડપથી વિશાળ ઑનલાઇન ફોલોઇંગ મળ્યું અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર તેના ફોલોઅર્સની સંખ્યા ૨૬ મિલિયન (૨.૬ કરોડ) સુધી પહોંચી ગઈ.
એ સ્પષ્ટ છે કે આ વિરોધ પ્રદર્શનોએ વડા પ્રધાનની વ્યક્તિગત છબી અને તેમની અજેયતાને ભારે ફટકો પહોંચાડ્યો છે. ૨૦૧૪માં સત્તામાં આવ્યા પછી મોદી સરકારે વિરોધને ક્યારેય સહન કર્યો નથી અને પ્રદર્શનો સામે કડક કાર્યવાહી કરી છે. તેથી જ પ્રધાનનું રાજીનામું ભારતમાં એક મોટી ઘટના તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. પરંતુ આ પહેલીવાર નથી જ્યારે તેમણે મોટા વિરોધ પ્રદર્શનોનો સામનો કર્યો હોય, અને એવું પણ નથી કે તેમણે પહેલીવાર પીછેહઠ કરી હોય. ૨૦૨૧માં સરકારે એક વર્ષ લાંબા ખેડૂત આંદોલન પછી કૃષિ કાયદાઓ રદ કર્યા હતા. વિદ્યાર્થીઓના આ વિરોધ પ્રદર્શને ભારતના મધ્યમ વર્ગના એક મોટા વર્ગને સ્પર્શ્યો છે, જે ધાર્મિક, જાતિગત અને ક્ષેત્રીય ઓળખથી ઉપર ઊઠીને શૈક્ષણિક તકો અને નોકરીઓની અછત સામે અવાજ ઉઠાવી રહ્યો છે. સરકારે ચોક્કસપણે નમતું જોખ્યું છે. તેમાં કોઈ શંકા નથી, પરંતુ શું તે સીજેપીના ડરથી નમતું જોખ્યું?
વાસ્તવમાં એવો તર્ક આપી શકાય કે ભાજપ પ્રદર્શનકારીઓથી આગળ જોઈ રહ્યું હતું અને આ આંદોલનથી ઊભી થયેલી રાજકીય લહેરનો લાભ કોને મળી રહ્યો છે તેની ચિંતા કરી રહ્યું હતું. મોદીને ખબર હશે કે પ્રધાનને પદ પર જાળવી રાખવાથી તેમને જેટલું રાજકીય નુકસાન થઈ શકે, તેટલું નુકસાન તેમનું રાજીનામું લઈ લેવાથી નહીં થાય. શક્ય છે કે તેમની બલિ એટલા માટે આપવામાં આવી હોય કારણ કે ભાજપના નેતૃત્વને કંઈક વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ ગુમાવવાનો ડર હતો. ૨૦ જુલાઈના રોજ થયેલી હિંસક કાર્યવાહી પછી સરકાર પર દબાણ વધ્યું હતું, જ્યારે પોલીસ અને અર્ધલશ્કરી દળોએ યુવાન પુરુષો અને મહિલાઓ પર લાઠીઓ વડે હુમલો કર્યો હતો અને તેમના પર ટીયર ગેસના શેલ છોડ્યા હતા. મોદીએ હવે બહુવિધ મોરચે મજબૂત વળતી રણનીતિ અમલમાં મૂકી છે. તેમણે સીધો હસ્તક્ષેપ કરીને ટેક-એક્સપર્ટ નંદન નીલેકણીના નેતૃત્વમાં ઉચ્ચ સ્તરીય ટાસ્ક ફોર્સની જાહેરાત કરી, જેથી જાહેર પરીક્ષાઓમાં માળખાકીય અને લીક-પ્રૂફ સુધારાઓ સુનિશ્ચિત કરી શકાય.
સરકારે સંસદમાં સુધારેલો ‘પબ્લિક એક્ઝામિનેશન્સ એક્ટ’ રજૂ કર્યો, જેમાં પ્રશ્નપત્રો લીક કરવા અથવા તેની સાથે ચેડાં કરતા સંગઠિત માફિયા સિન્ડિકેટ માટે ૧૦ વર્ષ સુધીની કેદ અને ₹૧૦ કરોડ સુધીના દંડની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. જાહેર વિરોધને શાંત પાડવા માટે કેન્દ્રીય મંત્રી પ્રહલાદ જોશીને શિક્ષણ મંત્રાલયનો વધારાનો પ્રભાર સોંપવામાં આવ્યો. આ પગલાં મોદી સરકારને તાત્કાલિક સંકટનો સામનો કરવામાં તેમજ વિદ્યાર્થીઓ અને યુવા મતદારો વચ્ચે ફરીથી રાજકીય પકડ મજબૂત કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. જોકે, રાહુલ ગાંધી અને અન્ય વિપક્ષી નેતાઓ આ મુદ્દાને શમવા દેશે નહીં અને સંસદમાં સરકારને ઘેરવાનો પ્રયાસ કરશે. તેઓ મોદીને ઘેરવાની આ તક ગુમાવવા માંગશે નહીં. પરંતુ કોઈપણ સંકટ કાયમ માટે રહેતું નથી.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
૨૫ જુલાઈના રોજ કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને દિલ્હીના જંતર-મંતર ખાતે ૩૬ દિવસથી ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ (સીજેપી)ના બેનર હેઠળ એકત્ર થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનકારીઓના દબાણ સામે નમીને પોતાના રાજીનામાની જાહેરાત કરી હતી. પ્રદર્શનકારીઓએ મેડિકલ કોલેજોમાં પ્રવેશ માટેની નીટ પરીક્ષાના પ્રશ્નપત્રો લીક થવા માટે તેમને જવાબદાર ઠેરવ્યા હતા. ત્યારબાદ તરત જ સીજેપીના પ્રતિનિધિઓએ કેન્દ્રીય મંત્રીઓ જિતેન્દ્ર સિંહ અને જે.પી. નડ્ડા સાથેની સંયુક્ત પત્રકાર પરિષદમાં જંતર-મંતર ખાતે આંદોલન સમાપ્ત કરવાની જાહેરાત કરી અને જણાવ્યું કે તેમની તમામ માગણીઓ સ્વીકારી લેવામાં આવી છે.
પોતાના રાજીનામાના પત્રમાં પ્રધાને લખ્યું કે પદ છોડવું એ વ્યક્તિગત પ્રતિષ્ઠાનો વિષય નથી. તેમણે આ નિર્ણય એટલા માટે લીધો છે કે છેલ્લા દસ દિવસના ઘટનાક્રમથી તેઓ દુઃખી થયા છે અને તેઓ દેશવિરોધી તાકાતોને પરિસ્થિતિનો ગેરલાભ ઉઠાવવાની તક આપવા માંગતા નથી. પ્રધાનનું રાજીનામું સ્વીકારીને વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી જનરેશન ઝેડ (Gen Z)ના પ્રદર્શનકારીઓના એક શિથિલ ગઠબંધન સામે ઝૂકતા જોવા મળ્યા, જેમણે સ્વતંત્ર ભારતના ઇતિહાસની સૌથી રાજકીય રીતે મજબૂત સરકારોમાંની એકનો સામનો કર્યો અને વિજયી બન્યા.
આ વિરોધ પ્રદર્શન તાજેતરના વર્ષોમાં મોદી સરકાર સામે જાહેર જનતાના આક્રોશનું સૌથી પ્રત્યક્ષ ઉદાહરણ રહ્યું છે. ૨૦ જુલાઈના રોજ સંસદ તરફ કૂચ કરી રહેલા લોકો પર પોલીસ દ્વારા કરવામાં આવેલા લાઠીચાર્જ પછી આ આંદોલનને વધુ વેગ મળ્યો હતો, જેમાં ઘણા લોકો ઘાયલ થયા હતા. ૨૮ જૂને એક્ટિવિસ્ટ અને શિક્ષણશાસ્ત્રી સોનમ વાંગચુક આ આંદોલનમાં જોડાયા અને તેમની માગણીઓના સમર્થનમાં અનિશ્ચિત મુદતના ઉપવાસ શરૂ કર્યા બાદ આ વિરોધ પ્રદર્શને વૈશ્વિક ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. જેમ-જેમ તેમનું સ્વાસ્થ્ય બગડતું ગયું તેમ-તેમ ભીડ વધતી ગઈ. ૧૮ જુલાઈના રોજ પોલીસે વાંગચુકને વિરોધ સ્થળેથી બળજબરીપૂર્વક હટાવીને હોસ્પિટલમાં દાખલ કર્યા, જ્યાં તેમણે પોતાના ઉપવાસ ચાલુ રાખ્યા. આખરે સરકારે તેમની માગણીઓ પર વિચાર કરવાની ખાતરી આપ્યા બાદ ૨૪ જુલાઈની વહેલી સવારે તેમણે ઉપવાસ સમાપ્ત કર્યા.
સીજેપી કોઈ વાસ્તવિક રાજકીય પક્ષ નથી, પરંતુ તે યુવાનોની ચિંતાઓ અને અસંતોષ વ્યક્ત કરવા માટેનું એક શક્તિશાળી પ્લેટફોર્મ બની ગયું છે. સીજેપીની સ્થાપના ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશે પત્રકારત્વ અને સક્રિયતા તરફ વળેલા કેટલાક બેરોજગાર યુવાનોને ‘કોકરોચ’ (વંદા) તરીકે વર્ણવ્યા પછી થઈ હતી. પાછળથી તેમણે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે તેઓ ‘નકલી અને બોગસ ડિગ્રી’ ધરાવતા લોકોનો સંદર્ભ આપી રહ્યા હતા, પરંતુ ત્યાં સુધીમાં આ શબ્દ એક મોટા વિવાદનું સ્વરૂપ ધારણ કરી ચૂક્યો હતો. આ આંદોલનનું નેતૃત્વ ૩૦ વર્ષીય પોલિટિકલ કમ્યુનિકેશન સ્ટ્રેટેજિસ્ટ અને બોસ્ટન યુનિવર્સિટીના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી અભિજીત દીપકે કર્યું હતું. સીજેપીને ઝડપથી વિશાળ ઑનલાઇન ફોલોઇંગ મળ્યું અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર તેના ફોલોઅર્સની સંખ્યા ૨૬ મિલિયન (૨.૬ કરોડ) સુધી પહોંચી ગઈ.
એ સ્પષ્ટ છે કે આ વિરોધ પ્રદર્શનોએ વડા પ્રધાનની વ્યક્તિગત છબી અને તેમની અજેયતાને ભારે ફટકો પહોંચાડ્યો છે. ૨૦૧૪માં સત્તામાં આવ્યા પછી મોદી સરકારે વિરોધને ક્યારેય સહન કર્યો નથી અને પ્રદર્શનો સામે કડક કાર્યવાહી કરી છે. તેથી જ પ્રધાનનું રાજીનામું ભારતમાં એક મોટી ઘટના તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. પરંતુ આ પહેલીવાર નથી જ્યારે તેમણે મોટા વિરોધ પ્રદર્શનોનો સામનો કર્યો હોય, અને એવું પણ નથી કે તેમણે પહેલીવાર પીછેહઠ કરી હોય. ૨૦૨૧માં સરકારે એક વર્ષ લાંબા ખેડૂત આંદોલન પછી કૃષિ કાયદાઓ રદ કર્યા હતા. વિદ્યાર્થીઓના આ વિરોધ પ્રદર્શને ભારતના મધ્યમ વર્ગના એક મોટા વર્ગને સ્પર્શ્યો છે, જે ધાર્મિક, જાતિગત અને ક્ષેત્રીય ઓળખથી ઉપર ઊઠીને શૈક્ષણિક તકો અને નોકરીઓની અછત સામે અવાજ ઉઠાવી રહ્યો છે. સરકારે ચોક્કસપણે નમતું જોખ્યું છે. તેમાં કોઈ શંકા નથી, પરંતુ શું તે સીજેપીના ડરથી નમતું જોખ્યું?
વાસ્તવમાં એવો તર્ક આપી શકાય કે ભાજપ પ્રદર્શનકારીઓથી આગળ જોઈ રહ્યું હતું અને આ આંદોલનથી ઊભી થયેલી રાજકીય લહેરનો લાભ કોને મળી રહ્યો છે તેની ચિંતા કરી રહ્યું હતું. મોદીને ખબર હશે કે પ્રધાનને પદ પર જાળવી રાખવાથી તેમને જેટલું રાજકીય નુકસાન થઈ શકે, તેટલું નુકસાન તેમનું રાજીનામું લઈ લેવાથી નહીં થાય. શક્ય છે કે તેમની બલિ એટલા માટે આપવામાં આવી હોય કારણ કે ભાજપના નેતૃત્વને કંઈક વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ ગુમાવવાનો ડર હતો. ૨૦ જુલાઈના રોજ થયેલી હિંસક કાર્યવાહી પછી સરકાર પર દબાણ વધ્યું હતું, જ્યારે પોલીસ અને અર્ધલશ્કરી દળોએ યુવાન પુરુષો અને મહિલાઓ પર લાઠીઓ વડે હુમલો કર્યો હતો અને તેમના પર ટીયર ગેસના શેલ છોડ્યા હતા. મોદીએ હવે બહુવિધ મોરચે મજબૂત વળતી રણનીતિ અમલમાં મૂકી છે. તેમણે સીધો હસ્તક્ષેપ કરીને ટેક-એક્સપર્ટ નંદન નીલેકણીના નેતૃત્વમાં ઉચ્ચ સ્તરીય ટાસ્ક ફોર્સની જાહેરાત કરી, જેથી જાહેર પરીક્ષાઓમાં માળખાકીય અને લીક-પ્રૂફ સુધારાઓ સુનિશ્ચિત કરી શકાય.
સરકારે સંસદમાં સુધારેલો ‘પબ્લિક એક્ઝામિનેશન્સ એક્ટ’ રજૂ કર્યો, જેમાં પ્રશ્નપત્રો લીક કરવા અથવા તેની સાથે ચેડાં કરતા સંગઠિત માફિયા સિન્ડિકેટ માટે ૧૦ વર્ષ સુધીની કેદ અને ₹૧૦ કરોડ સુધીના દંડની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. જાહેર વિરોધને શાંત પાડવા માટે કેન્દ્રીય મંત્રી પ્રહલાદ જોશીને શિક્ષણ મંત્રાલયનો વધારાનો પ્રભાર સોંપવામાં આવ્યો. આ પગલાં મોદી સરકારને તાત્કાલિક સંકટનો સામનો કરવામાં તેમજ વિદ્યાર્થીઓ અને યુવા મતદારો વચ્ચે ફરીથી રાજકીય પકડ મજબૂત કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. જોકે, રાહુલ ગાંધી અને અન્ય વિપક્ષી નેતાઓ આ મુદ્દાને શમવા દેશે નહીં અને સંસદમાં સરકારને ઘેરવાનો પ્રયાસ કરશે. તેઓ મોદીને ઘેરવાની આ તક ગુમાવવા માંગશે નહીં. પરંતુ કોઈપણ સંકટ કાયમ માટે રહેતું નથી.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.