શમાં જુલાઈ મહિનાના મધ્યમાં ચોમાસાએ અચાનક બ્રેક લગાવી હોય તેવી સ્થિતિ જોવા મળી રહી છે. ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD)ના જણાવ્યા અનુસાર, વર્ષ 2015 અને 2021 બાદ હવે 2026માં ત્રીજી વખત જુલાઈ દરમિયાન મોનસૂન બ્રેક જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે. ઉત્તર-પશ્ચિમ, મધ્ય અને દક્ષિણ ભારતના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં આગામી 6થી 7 દિવસ સુધી વરસાદની શક્યતા ખૂબ ઓછી છે. બીજી તરફ પૂર્વોત્તર ભારત, બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળમાં ભારે વરસાદ યથાવત રહેવાની આગાહી કરવામાં આવી છે. હાલમાં ચોમાસાની ટ્રફ પોતાની સામાન્ય સ્થિતિ છોડીને હિમાલયની તળેટી તરફ ખસી ગઈ છે. તેના કારણે રાજસ્થાન, ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, દિલ્હી સહિત અનેક રાજ્યોમાં વરસાદી સિસ્ટમ નબળી પડી છે. વરસાદના અભાવે દિવસ દરમિયાન ગરમી અને ભેજ બંને વધી રહ્યા છે, જેના કારણે લોકોને ભારે ઉકળાટનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.
હવામાન વિભાગના જણાવ્યા મુજબ, ઘણા શહેરોમાં મહત્તમ તાપમાન 32થી 37 ડિગ્રી સેલ્સિયસ વચ્ચે હોવા છતાં હવામાં વધુ ભેજ હોવાથી શરીરને 45 ડિગ્રી જેટલી ગરમીનો અનુભવ થઈ રહ્યો છે. આ સ્થિતિને ‘હીટ ઇન્ડેક્સ’ અથવા ‘ફીલ લાઈક ટેમ્પરેચર’ કહેવાય છે. જ્યારે હવામાં ભેજનું પ્રમાણ વધારે હોય ત્યારે શરીરમાંથી નીકળતો પરસેવો ઝડપથી સૂકાતો નથી. પરિણામે શરીર ઠંડું થઈ શકતું નથી અને વાસ્તવિક તાપમાન કરતાં વધુ ગરમી અનુભવાય છે. ભુવનેશ્વરમાં 36 ડિગ્રી તાપમાન અને 63 ટકા ભેજના કારણે હીટ ઇન્ડેક્સ 49 ડિગ્રી સુધી પહોંચી ગયો છે. મુંબઈમાં 32 ડિગ્રી તાપમાન હોવા છતાં 70 ટકા ભેજને કારણે લોકો 40 ડિગ્રી જેવી ગરમી અનુભવી રહ્યા છે. દિલ્હી અને શ્રીગંગાનગરમાં પણ હીટ ઇન્ડેક્સ 45થી 46 ડિગ્રી સુધી પહોંચી ગયો છે.
મધ્ય પ્રદેશમાં આ સિઝનમાં પહેલી વખત સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. રાજ્યમાં અત્યાર સુધીમાં 241.8 મિમી વરસાદ થયો છે, જ્યારે સામાન્ય વરસાદ 250.1 મિમી ગણાય છે. એટલે કે રાજ્યમાં અત્યાર સુધી 3 ટકા ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. પૂર્વ મધ્ય પ્રદેશના જબલપુર, શહડોલ, સાગર અને રીવા વિસ્તારમાં વરસાદમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે, જ્યારે પશ્ચિમ ભાગના ભોપાલ, ઇન્દોર, ઉજ્જૈન અને ગ્વાલિયર વિસ્તારમાં પણ સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે.
ઉત્તર પ્રદેશમાં સ્થિતિ વધુ ચિંતાજનક છે. 1 જૂનથી 13 જુલાઈ દરમિયાન રાજ્યમાં માત્ર 161.6 મિમી વરસાદ નોંધાયો છે, જ્યારે સામાન્ય રીતે આ સમયગાળામાં 199.7 મિમી વરસાદ થવો જોઈએ. એટલે કે રાજ્યમાં અત્યાર સુધી 19 ટકા ઓછો વરસાદ થયો છે. આજે રાજ્યના 22 શહેરોમાં વરસાદની આગાહી કરવામાં આવી છે, જેમાંથી 8 શહેરો માટે ભારે વરસાદનું એલર્ટ જાહેર કરાયું છે.
રાજસ્થાનમાં છેલ્લા 24 કલાક દરમિયાન ક્યાંય નોંધપાત્ર વરસાદ નોંધાયો નથી. શ્રીગંગાનગરમાં મહત્તમ તાપમાન 41.5 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચી ગયું હતું. હરિયાણાના સિરસામાં અત્યાર સુધી સામાન્ય કરતાં 77 ટકા ઓછો વરસાદ થયો છે, જ્યારે ફતેહાબાદમાં 60 ટકા અને હિસારમાં 55 ટકા વરસાદની ઘટ નોંધાઈ છે. છત્તીસગઢમાં પણ છેલ્લા 24 કલાકમાં રાજ્યના કોઈપણ વિસ્તારમાં વરસાદ નોંધાયો નથી. રાજ્યમાં અત્યાર સુધી સામાન્ય કરતાં 26 ટકા ઓછો વરસાદ થયો છે. ઉત્તરાખંડમાં પણ ચોમાસું નબળું પડ્યું છે અને પહાડી જિલ્લાઓ માટે માત્ર વાવાઝોડા અને હળવા વરસાદનું યલો એલર્ટ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. બીજી તરફ દેશના પૂર્વોત્તર રાજ્યોમાં ભારે વરસાદના કારણે જનજીવન પ્રભાવિત થયું છે. આસામ, મેઘાલય, અરુણાચલ પ્રદેશ, સિક્કિમ અને બિહારમાં ભારે વરસાદ, ભૂસ્ખલન અને પૂર જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાઈ છે. અરુણાચલ પ્રદેશના કુરુંગ કુમે જિલ્લામાં કુમે નદીમાં અચાનક આવેલા પૂરના કારણે ભારત-ચીન સરહદ નજીક તાપા બોર્ડર આઉટપોસ્ટ પર તૈનાત ITBPના 15 જવાનો સાથે સંપર્ક તૂટી ગયો છે. બચાવ કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી છે. આસામના ટિયોક વિસ્તારમાં પુથી નદીએ પાળો તોડી નાખતા અનેક ગામોમાં પાણી ફરી વળ્યું છે. ખેતીની જમીન ડૂબી ગઈ છે અને ઘણા રસ્તાઓને નુકસાન પહોંચ્યું છે. ઝારખંડના ખુંટી જિલ્લામાં લોકો ગર્ભવતી મહિલાને પૂરગ્રસ્ત નદી પાર કરાવી ખભા પર ઉંચકીને હોસ્પિટલ સુધી લઈ ગયા હતા. ઉત્તર પ્રદેશના પ્રયાગરાજમાં ગંગા નદીનું જળસ્તર વધતા દશાશ્વમેધ ઘાટનો ભાગ પાણીમાં ડૂબી ગયો છે.
હવામાન નિષ્ણાતો જણાવે છે કે હાલની સ્થિતિને ‘મોનસૂન બ્રેક’ કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે જ્યારે દેશના મોટા ભાગમાં સતત 5થી 10 દિવસ સુધી વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો રહે, ત્યારે તેને મોનસૂન બ્રેક કહેવામાં આવે છે. તેનો અર્થ ચોમાસું પૂર્ણ થઈ ગયું એવો નથી, પરંતુ થોડા દિવસ માટે વરસાદની ગતિ ધીમી પડી છે. આ વખતે મોનસૂન બ્રેક પાછળ ચાર મુખ્ય કારણો જવાબદાર માનવામાં આવી રહ્યા છે. પ્રથમ, મોનસૂન ટ્રફ ઉત્તર તરફ ખસી જતાં વરસાદ મુખ્યત્વે હિમાલયની તળેટી અને પૂર્વોત્તર રાજ્યોમાં કેન્દ્રિત થયો છે. બીજું, અરબી સમુદ્રમાંથી આવતી ભેજવાળી હવાઓ નબળી પડી હોવાથી પશ્ચિમ અને મધ્ય ભારતમાં વરસાદ ઓછો થયો છે. ત્રીજું, બંગાળની ખાડીમાં બનેલી લો-પ્રેશર સિસ્ટમ પૂર્વ ભારત તરફ જ સક્રિય રહી અને પશ્ચિમ તરફ આગળ વધી શકી નહીં. ચોથું, ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ પણ નબળું રહેતાં વરસાદ વધારતી કોઈ નવી સિસ્ટમ બની શકી નથી.
આ સ્થિતિની સીધી અસર ખેતી પર પણ પડી શકે છે. દૌલત કેપિટલના એક અહેવાલ અનુસાર અલ નીનોની અસર અને આગામી બે અઠવાડિયા સુધી ઓછા વરસાદની શક્યતાને કારણે તેલીબિયાં, સોયાબીન, મગફળી અને કપાસના પાક પર અસર પડી શકે છે. ખાસ કરીને રાજસ્થાન, મહારાષ્ટ્ર, તેલંગાણા, આંધ્ર પ્રદેશ અને ઉત્તર કર્ણાટકમાં ખેડૂતો માટે ચિંતાની સ્થિતિ ઉભી થઈ શકે છે. જોકે નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે બંગાળની ખાડીમાં નવી સિસ્ટમ સક્રિય થતાં આગામી દિવસોમાં મધ્ય અને પૂર્વ ભારતમાં ફરી વરસાદ વધવાની શક્યતા છે. હાલ દેશના એક ભાગમાં વરસાદના અભાવે ગરમી અને ઉકળાટ વધી રહી છે, જ્યારે બીજા ભાગમાં ભારે વરસાદ અને પૂરના કારણે સામાન્ય જનજીવન પ્રભાવિત બન્યું છે. હવામાન વિભાગે લોકોને સ્થાનિક આગાહીને ધ્યાનમાં રાખીને જરૂરી સાવચેતી રાખવાની અપીલ કરી છે.
