પૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) ડૉ. એસ.વાય. કુરૈશીએ પોતાના નવા પુસ્તક “India and I: A Hundred Memories, Not a Memoir”માં પૂર્વ વડાપ્રધાન ડૉ. મનમોહન સિંહ સાથે થયેલી એક અત્યંત ભાવુક મુલાકાતનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.પુસ્તક અનુસાર, 2012ની ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણી દરમિયાન ચૂંટણી પંચ અંગે કેટલાક મંત્રીઓની ટિપ્પણીઓથી દુઃખી થયેલા કુરૈશીને મળતી વખતે મનમોહન સિંહે કહ્યું હતું, “જો તમને એવું લાગે છે, તો હું આત્મહત્યા કરી લઈશ.” આ નિવેદન વ્યક્તિગત નહીં પરંતુ ચૂંટણી પંચની વિશ્વસનીયતા અંગે તેમની ઊંડી ચિંતા દર્શાવતું હતું.
પૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર ડૉ. એસ.વાય. કુરૈશીના આગામી પુસ્તકમાં ભારતના રાજકીય ઇતિહાસ સાથે જોડાયેલી અનેક મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેમાંની એક ઘટના પૂર્વ વડાપ્રધાન ડૉ. મનમોહન સિંહ સાથેની ખાનગી મુલાકાતને લઈને છે, જે આજે ફરી ચર્ચામાં આવી છે. કુરૈશીના જણાવ્યા મુજબ, આ મુલાકાત દરમિયાન મનમોહન સિંહે ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા અને વિશ્વસનીયતા અંગે પોતાની ઊંડી પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી.
કુરૈશીના જણાવ્યા મુજબ આ ઘટના વર્ષ 2012ની ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણી દરમિયાન બની હતી. તે સમયે આચાર સંહિતા અમલમાં હતી. તે સમયના કેન્દ્રીય કાયદા પ્રધાન સલમાન ખુર્શીદે ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન મુસ્લિમો માટે સરકારી નોકરીમાં અનામત વધારવાનું વચન આપ્યું હતું. ભાજપે તેને આચાર સંહિતાનું ઉલ્લંઘન ગણાવી ચૂંટણી પંચમાં ફરિયાદ કરી હતી. ચૂંટણી પંચે અનેક દિવસ સુધી બંને પક્ષોની દલીલો સાંભળ્યા બાદ સલમાન ખુર્શીદ સામે કડક ટીકા (censure) નોંધાવી હતી, જે આચાર સંહિતા હેઠળ ઉપલબ્ધ સૌથી કડક પગલાંમાંનું એક હતું.
કુરૈશી લખે છે કે આ નિર્ણય બાદ કોંગ્રેસના કેટલાક નેતાઓ અને મંત્રીઓએ ચૂંટણી પંચના વલણ અંગે જાહેરમાં નારાજગી વ્યક્ત કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. કેટલાક નિવેદનોમાં ચૂંટણી પંચને “અહંકારી” અથવા “મનમાની કરતું” સંસ્થાન કહેવામાં આવ્યું હતું. કુરૈશીના જણાવ્યા મુજબ, ટીકા તેમને વ્યક્તિગત રીતે દુઃખદ લાગતી નહોતી, ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થાની વિશ્વસનીયતા પર પ્રશ્નો ઊભા થાય તે બાબત તેમને ખૂબ વ્યથિત કરતી હતી. તેમણે પોતાની ચિંતા વડાપ્રધાન કાર્યાલય સુધી પહોંચાડી હતી. ત્યારબાદ એક દિવસ તેમને વડાપ્રધાન કાર્યાલયમાંથી તાત્કાલિક ફોન આવ્યો કે વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહ તેમને તરત મળવા માંગે છે. કુરૈશીએ સમય નક્કી કરીને સાંજે વડાપ્રધાનના નિવાસસ્થાને મુલાકાત લીધી.
પુસ્તકમાં વર્ણવ્યા મુજબ, મનમોહન સિંહ તેમને દરવાજા સુધી આવકારવા આવ્યા હતા. બંને બેઠા તે પહેલાં જ મનમોહન સિંહે અત્યંત ભાવુક અવાજમાં કહ્યું કે તેમના મીડિયા સલાહકાર હરિશ ખરે દ્વારા તેમને ખબર પડી છે કે કુરૈશી ચૂંટણી પંચ વિશે સરકારના કેટલાક મંત્રીઓના વર્તનથી ખૂબ દુઃખી છે. ત્યારબાદ તેમણે કહ્યું, “જો તમને ખરેખર એવું લાગે છે, તો હું આત્મહત્યા કરી લઈશ.” કુરૈશીના જણાવ્યા મુજબ તેઓ આ શબ્દો સાંભળી સ્તબ્ધ થઈ ગયા હતા, કારણ કે તેમની ફરિયાદ વડાપ્રધાન વિરુદ્ધ નહોતી, પરંતુ કેટલાક મંત્રીઓના નિવેદનો અંગે હતી.
કુરૈશીના જણાવ્યા મુજબ મનમોહન સિંહે ત્યારબાદ ચૂંટણી પંચ અંગે પોતાના વિચારો ખૂબ સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કર્યા હતા. તેમણે કહ્યું કે “ચૂંટણી પંચ માત્ર ભારતનો ગૌરવ નથી, પરંતુ ભારતના લોકતંત્રની આત્મા છે. જો આપણે તેની વિશ્વસનીયતા ગુમાવી દઈએ તો આપણે બધું જ ગુમાવી દઈશું.” આ શબ્દો કુરૈશી પર ઊંડી અસર છોડી ગયા હતા.પુસ્તકમાં કુરૈશીએ મનમોહન સિંહને એવા નેતા તરીકે વર્ણવ્યા છે, જેઓ માટે બંધારણીય મૂલ્યો માત્ર રાજકીય ભાષણનો વિષય નહોતા, પરંતુ જીવનમાં અનુસરવાના સિદ્ધાંતો હતા. તેમના જણાવ્યા મુજબ, વડાપ્રધાન તરીકે મનમોહન સિંહે ચૂંટણી પંચ જેવી સ્વતંત્ર સંસ્થાઓના સન્માનને હંમેશા મહત્વ આપ્યું હતું.
પુસ્તકમાં આ ઘટનાનો ઉલ્લેખ એ સંદર્ભમાં કરવામાં આવ્યો છે કે દેશની લોકશાહી વ્યવસ્થામાં ચૂંટણી પંચ જેવી સ્વતંત્ર સંસ્થાઓનું સ્થાન કેટલું મહત્વપૂર્ણ છે. કુરૈશીનું માનવું છે કે રાજકીય પક્ષો વચ્ચે મતભેદ થઈ શકે, ચૂંટણી પંચના નિર્ણયોની ટીકા પણ થઈ શકે, પરંતુ એવી ટીકા સંસ્થાની વિશ્વસનીયતાને નુકસાન પહોંચાડે તે યોગ્ય નથી.આ પુસ્તકનું નામ “India and I: A Hundred Memories, Not a Memoir” છે. તેમાં કુરૈશીએ પોતાના સરકારી જીવન દરમિયાન બનેલી અનેક મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ, રાજકીય નેતાઓ સાથેના અનુભવો અને ચૂંટણી પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલા પ્રસંગોનું વર્ણન કર્યું છે. પુસ્તક ટૂંક સમયમાં પ્રકાશિત થવાનું છે.
આ ખુલાસા બાદ રાજકીય વર્તુળોમાં ફરી એકવાર મનમોહન સિંહની કાર્યશૈલી અને તેમના વ્યક્તિત્વ અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ છે. ઘણા રાજકીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે આ ઘટના તેમના શાંત સ્વભાવ, સંસ્થાઓ પ્રત્યેના આદર અને બંધારણીય મૂલ્યો પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાને દર્શાવે છે. બીજી તરફ કેટલાક લોકો આ ઘટનાને તે સમયના રાજકીય વાતાવરણ અને ચૂંટણી પંચ તથા સરકાર વચ્ચેના સંબંધોના મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ તરીકે પણ જોઈ રહ્યા છે.
એકંદરે, કુરૈશીના પુસ્તકમાં વર્ણવાયેલ આ ઘટના માત્ર એક ભાવુક સંવાદ નથી, પરંતુ લોકશાહી સંસ્થાઓની સ્વતંત્રતા, ચૂંટણી પંચની વિશ્વસનીયતા અને બંધારણીય મૂલ્યો પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા અંગેનો મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક પ્રસંગ તરીકે સામે આવે છે. મનમોહન સિંહના શબ્દો આજે પણ એ યાદ અપાવે છે કે મજબૂત લોકશાહી માટે મજબૂત અને વિશ્વસનીય સંસ્થાઓ અનિવાર્ય છે.
