હિંદુ ધર્મમાં ચાતુર્માસને અત્યંત પવિત્ર અને આધ્યાત્મિક સમયગાળો માનવામાં આવે છે. દર વર્ષે અષાઢ શુક્લ પક્ષની દેવશયની એકાદશીથી ચાતુર્માસની શરૂઆત થાય છે. મહત્વ નું છે કે ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર આ દિવસે ભગવાન શ્રી વિષ્ણુ ક્ષીર સાગરમાં યોગનિદ્રામાં પ્રવેશ કરે છે અને ચાર મહિના સુધી આરામ કરે છે. આ સમય દરમિયાન લગ્ન, ગૃહ પ્રવેશ, ઉપનયન સહિતના મોટાભાગના શુભ માંગલિક કાર્યો કરવામાં આવતા નથી. ચાતુર્માસ પૂર્ણ થયા બાદ દેવઉઠી (પ્રબોધિની) એકાદશીથી ફરી શુભ કાર્યોનો આરંભ થાય છે.
2026માં ચાતુર્માસ ક્યારેથી શરૂ થશે?
વર્ષ 2026માં દેવશયની એકાદશી 25 જુલાઈ, શનિવારના રોજ ઉજવાશે. આ દિવસથી ચાતુર્માસનો પ્રારંભ થશે. આ ચાર મહિનાના સમયગાળા દરમિયાન ભગવાન વિષ્ણુ યોગનિદ્રામાં હોવાનું માનવામાં આવે છે અને તેથી શુભ કાર્યો પર વિરામ મુકવામાં આવે છે.
ચાતુર્માસ ક્યારે પૂર્ણ થશે?
ધાર્મિક પંચાંગ મુજબ ચાતુર્માસનો અંત દેવઉઠી (પ્રબોધિની) એકાદશી, એટલે કે 20 નવેમ્બર, 2026ના રોજ થશે. આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ યોગનિદ્રામાંથી જાગે છે એવી માન્યતા છે. ત્યારબાદ ફરીથી લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ, સગાઈ અને અન્ય શુભ કાર્યો માટેના મુહૂર્ત શરૂ થાય છે.
લગ્ન શા માટે થતા નથી?
હિંદુ શાસ્ત્રોમાં ભગવાન વિષ્ણુને સૃષ્ટિના પાલનહાર માનવામાં આવે છે. જ્યારે તેઓ યોગનિદ્રામાં હોય છે ત્યારે નવા શુભ કાર્યોની શરૂઆત કરવી યોગ્ય માનવામાં આવતી નથી. તેથી ચાતુર્માસ દરમિયાન લગ્ન, નવા ઘરનો પ્રવેશ, યજ્ઞોપવિત, મોટા ધાર્મિક સંસ્કારો અને અન્ય માંગલિક પ્રસંગો ટાળવાની પરંપરા છે. આ માન્યતા હજારો વર્ષોથી અનુસરવામાં આવી રહી છે.
ચાતુર્માસનું ધાર્મિક મહત્વ
ચાતુર્માસ માત્ર શુભ કાર્યો પર વિરામનો સમય નથી, પરંતુ આધ્યાત્મિક સાધના, ભક્તિ અને આત્મચિંતનનો વિશેષ સમય પણ માનવામાં આવે છે. આ સમય દરમિયાન ભક્તો ભગવાન વિષ્ણુ, ભગવાન શિવ, માતા લક્ષ્મી તથા અન્ય દેવતાઓની વિશેષ ઉપાસના કરે છે. મંદિરોમાં વિશેષ પૂજા, ભજન, કથા, ભાગવત સપ્તાહ અને ધાર્મિક કાર્યક્રમોનું આયોજન થાય છે.
સંતો અને સાધુઓ પણ આ સમય દરમિયાન એક જ સ્થળે નિવાસ કરીને ધાર્મિક પ્રવચનો આપે છે. તેથી જ આ સમયને જ્ઞાન, ભક્તિ અને સંયમનો સમય ગણવામાં આવે છે.
ચાતુર્માસ દરમિયાન શું કરવું?
ધાર્મિક ગ્રંથોમાં ચાતુર્માસ દરમિયાન નીચેના કાર્યોને શુભ માનવામાં આવ્યા છે:
ભગવાન વિષ્ણુનું નિયમિત પૂજન અને વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામનો પાઠ.
એકાદશીનું વ્રત રાખવું.
ગરીબોને અન્ન, વસ્ત્ર અને દાન આપવું.
સાત્વિક ભોજન અને સંયમિત જીવન જીવવું.
ગીતા, રામાયણ, ભાગવત અને અન્ય ધાર્મિક ગ્રંથોનું પાઠન.
ભજન, કીર્તન અને જપ-તપમાં સમય પસાર કરવો.
ચાતુર્માસ દરમિયાન શું ટાળવું?
ધાર્મિક માન્યતાઓ મુજબ આ ચાર મહિનામાં:
લગ્ન અને સગાઈ જેવા માંગલિક કાર્યો.
ગૃહપ્રવેશ.
નવા વ્યવસાય અથવા મોટા શુભ કાર્યની શરૂઆત.
ઉપનયન સંસ્કાર.
અનાવશ્યક વૈભવી ઉજવણીઓ.જોકે, કોઈ તાત્કાલિક અથવા અનિવાર્ય પરિસ્થિતિમાં સ્થાનિક પરંપરા અને જાણકાર પુરોહિતની સલાહ મુજબ નિર્ણય લેવામાં આવે છે.
2026માં લગ્નના મુહૂર્ત ક્યારે સુધી છે?
જ્યોતિષ ગણતરી મુજબ ચાતુર્માસ શરૂ થાય તે પહેલાં જુલાઈ મહિનામાં મર્યાદિત શુભ લગ્ન મુહૂર્ત ઉપલબ્ધ છે. દેવશયની એકાદશી બાદ લગ્ન પર વિરામ લાગશે અને ત્યારબાદ સીધા દેવઉઠી એકાદશી પછી ફરી લગ્નની સિઝન શરૂ થશે.
ચાતુર્માસમાં ઉજવાતા મુખ્ય તહેવારો
ચાતુર્માસ દરમિયાન અનેક મહત્વના હિંદુ તહેવારો આવે છે. તેમાં મુખ્યત્વે:
ગુરુ પૂર્ણિમા
નાગ પંચમી
રક્ષાબંધન
જન્માષ્ટમી
ગણેશ ચતુર્થી
ઋષિ પંચમી
અનંત ચતુર્દશી
શારદીય નવરાત્રિ
દશેરા
કરવાચોથ
દિવાળી
આ તમામ તહેવારો દરમિયાન ભક્તો વિશેષ પૂજા-અર્ચના કરે છે અને ધાર્મિક અનુષ્ઠાનોમાં જોડાય છે.
આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિએ ચાતુર્માસનું મહત્વ
ધર્મગ્રંથો અનુસાર ચાતુર્માસનો સમય મન, વાણી અને કર્મને શુદ્ધ કરવાનો અવસર છે. આ સમય દરમિયાન ઉપવાસ, જપ, તપ, દાન અને સદાચરણનું વિશેષ ફળ મળે છે એવી માન્યતા છે. ભક્તો આ ચાર મહિના દરમિયાન પોતાના જીવનમાં સકારાત્મક પરિવર્તન લાવવાનો સંકલ્પ પણ લે છે.
ક્યારે ફરી શરૂ થશે લગ્નની સિઝન?
ચાતુર્માસ પૂર્ણ થયા બાદ 20 નવેમ્બર, 2026ની દેવઉઠી એકાદશીથી ભગવાન વિષ્ણુના જાગરણ સાથે ફરી શુભ કાર્યોની શરૂઆત થશે. ત્યારબાદ લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ અને અન્ય માંગલિક પ્રસંગો માટે શુભ મુહૂર્ત ઉપલબ્ધ થશે અને દેશભરમાં ફરી લગ્નની ધામધૂમ શરૂ થશે.
