ભારત અને જાપાન વચ્ચેના વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે નવી દિલ્હીમાં ગુરુવારે 16મી ભારત-જાપાન વાર્ષિક શિખર બેઠક યોજાઈ હતી. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને જાપાનના વડાપ્રધાન સાને તાકાઈચી વચ્ચે હૈદરાબાદ હાઉસમાં યોજાયેલી દ્વિપક્ષીય બેઠક દરમિયાન રોકાણ, સંરક્ષણ, સેમિકન્ડક્ટર્સ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ક્રિટિકલ મિનરલ્સ, સપ્લાય ચેઈન, દરિયાઈ સુરક્ષા તેમ જ હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્રની સ્થિરતા જેવા અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર વિસ્તૃત ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.
વડાપ્રધાન બન્યા બાદ સાને તાકાઈચીની આ પ્રથમ ભારત મુલાકાત છે. રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે તેમનું ઔપચારિક સ્વાગત કરવામાં આવ્યું હતું અને તેમને ‘ગાર્ડ ઓફ ઓનર’ આપવામાં આવ્યો હતો. આ સ્વાગત સમારોહમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. ત્યારબાદ બંને નેતાઓ હૈદરાબાદ હાઉસ ખાતે પહોંચ્યા, જ્યાં દ્વિપક્ષીય બેઠક શરૂ થઈ. બેઠક દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવામાં આવી.
સંયુક્ત પત્રકાર પરિષદ દરમિયાન વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ જાપાનના વડાપ્રધાન સાને તાકાઈચીને પોતાની “નાની બહેન” તરીકે સંબોધ્યા હતા. મોદીએ ભારતની પ્રથમ મુલાકાત માટે તેમનું હાર્દિક સ્વાગત કરતાં જણાવ્યું હતું કે ભારત અને જાપાન માત્ર મજબૂત આર્થિક ભાગીદાર જ નહીં, પરંતુ વિશ્વાસુ મિત્રો પણ છે. તેમણે કહ્યું કે બંને દેશો વિશ્વની સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સામેલ છે અને બંને દેશો વચ્ચેનો સહયોગ આગામી વર્ષોમાં વધુ મજબૂત બનશે.
આ બેઠકનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો ભારત અને જાપાન વચ્ચે સ્થાનિક ચલણમાં વેપાર શરૂ કરવાની દિશામાં આગળ વધવાનો રહ્યો હતો. બંને દેશો એવી વ્યવસ્થા બનાવવા માટે ચર્ચા કરી રહ્યા છે, જેના અંતર્ગત વેપાર માટે અમેરિકન ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને સીધા ભારતીય રૂપિયા અને જાપાનીઝ યેનમાં વ્યવહારો થઈ શકશે. જો આ પ્રસ્તાવ અમલમાં આવશે તો બંને દેશો વચ્ચે પ્રથમ વખત સત્તાવાર રીતે સ્થાનિક ચલણમાં વેપારની વ્યવસ્થા અમલમાં આવશે. જાપાની કંપનીઓ ભારતીય બેંકોમાં વિશેષ ખાતા ખોલીને સીધા રૂપિયા અને યેનમાં લેણદેણ કરી શકશે. તેના કારણે વિદેશી ચલણ બદલવાનો ખર્ચ ઘટશે, વ્યવહારો ઝડપથી પૂર્ણ થશે અને વેપાર વધુ સરળ બનશે.
જાપાનનું નાણા મંત્રાલય નાણાકીય વર્ષ 2026 દરમિયાન ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) સાથે સહયોગ કરાર (MoC) કરવાની તૈયારીમાં છે. આ કરારનો હેતુ સ્થાનિક ચલણમાં વેપારને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. ભારતે જુલાઈ 2022માં ‘સ્પેશિયલ રૂપિયા વોસ્ટ્રો એકાઉન્ટ’ વ્યવસ્થા શરૂ કરી હતી, જેના માધ્યમથી અન્ય દેશો સાથે રૂપિયામાં વેપાર શક્ય બન્યો છે. હાલમાં 30 દેશોની 123થી વધુ વિદેશી બેંકો માટે ભારતમાં 156 વિશેષ રૂપિયા વોસ્ટ્રો ખાતા કાર્યરત છે, જેના કારણે રૂપિયાનો આંતરરાષ્ટ્રીય ઉપયોગ સતત વધી રહ્યો છે.
બેઠક દરમિયાન સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન, ક્રિટિકલ મિનરલ્સ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ક્લીન એનર્જી અને હાઈ-ટેક મેન્યુફેક્ચરિંગ જેવા ક્ષેત્રોમાં સહયોગ વધારવા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. બંને દેશો ચીન પરની વૈશ્વિક નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે સેમિકન્ડક્ટર અને લિથિયમ, કોબાલ્ટ જેવા મહત્વપૂર્ણ ખનિજોની સપ્લાય ચેઈનને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે મળીને કામ કરી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત ડિજિટલ ટેક્નોલોજી અને અદ્યતન ઉદ્યોગોમાં પણ સંયુક્ત રોકાણ વધારવા અંગે ચર્ચા કરવામાં આવી.
સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં પણ ભારત અને જાપાન વચ્ચે સહયોગ વધારવા માટે બંને નેતાઓએ પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી. દરિયાઈ સુરક્ષા, સંયુક્ત સૈન્ય અભ્યાસ, ડિફેન્સ ટેક્નોલોજી અને હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં શાંતિ જાળવવા માટે બંને દેશો વચ્ચે વધુ સંકલન વધારવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. ક્વાડ (Quad) જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર પણ બંને દેશો વચ્ચે વ્યૂહાત્મક સહયોગ વધુ મજબૂત બનાવવાની ચર્ચા થઈ હતી.
ભારત અને જાપાન વચ્ચેના વેપાર સંબંધો છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સતત મજબૂત બન્યા છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે લગભગ 27.5 અબજ ડોલરનો વેપાર નોંધાયો હતો. એપ્રિલથી ડિસેમ્બર 2025 દરમિયાન જાપાને ભારતમાં લગભગ 3.2 અબજ ડોલરનું સીધું રોકાણ કર્યું હતું. ઉપરાંત આગામી દસ વર્ષમાં ભારતમાં 61 અબજ ડોલરથી વધુ જાપાની ખાનગી રોકાણ લાવવાનું લક્ષ્ય પણ નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. આ રોકાણ મુખ્યત્વે સેમિકન્ડક્ટર, ક્લીન એનર્જી, ઓટોમોબાઈલ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને હાઈ-ટેક ડિફેન્સ ક્ષેત્રોમાં થવાનું છે.
હાલમાં ભારતમાં લગભગ 1,400 જાપાની કંપનીઓ કાર્યરત છે, જેમાંથી લગભગ અડધી કંપનીઓ મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલી છે. મુંબઈ-અમદાવાદ બુલેટ ટ્રેન પ્રોજેક્ટ બંને દેશો વચ્ચેના સહયોગનું સૌથી મોટું પ્રતીક માનવામાં આવે છે, જે સંપૂર્ણપણે જાપાનની શિંકનસેન ટેક્નોલોજી અને જાપાની લોનની મદદથી આગળ વધી રહ્યો છે. તાજેતરમાં જ એક જાપાની કંપનીએ યસ બેંકમાં 20 ટકા હિસ્સેદારી ખરીદવા માટે લગભગ 1.6 અબજ ડોલરનું રોકાણ પણ કર્યું છે.
બંને નેતાઓ આ મુલાકાત દરમિયાન ઉદ્યોગ જગતના પ્રતિનિધિઓ સાથે પણ બેઠક કરશે. વેપાર, રોકાણ, ટેક્નોલોજી, સંરક્ષણ અને વૈશ્વિક પડકારો સામે સંયુક્ત પ્રયાસો દ્વારા ભારત અને જાપાન આગામી દાયકામાં પોતાની વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને વધુ મજબૂત બનાવવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યા છે. સ્થાનિક ચલણમાં વેપારથી લઈને સેમિકન્ડક્ટર, ડિફેન્સ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને હાઈ-ટેક ઉદ્યોગોમાં સહયોગ બંને દેશોના આર્થિક સંબંધોને નવી દિશા આપશે અને ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં તેમની વ્યૂહાત્મક ભૂમિકાને પણ વધુ મજબૂત બનાવશે.
