અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા તણાવ બાદ તાજેતરમાં બંને દેશો વચ્ચે શાંતિ કરાર થયો છે. આ કરાર બાદ વિશ્વભરમાં રાહતનો માહોલ જોવા મળ્યો હતો અને હોર્મુઝની ખાડી ફરીથી જહાજો માટે ખોલી દેવામાં આવી હતી. પરંતુ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર કરાર થવાથી ઊર્જા સંકટ તરત જ સમાપ્ત થવાનું નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય એનાલિટિક્સ કંપની કેપ્લરના રિપોર્ટ મુજબ, પશ્ચિમ એશિયામાં છેલ્લા ચાર મહિનાથી તેલ પુરવઠો ગંભીર રીતે પ્રભાવિત રહ્યો છે. તેના કારણે વૈશ્વિક બજારમાંથી અંદાજે 1.15 અબજ બેરલ કાચું તેલ ગાયબ થઈ ગયું છે. આટલી મોટી અછતના કારણે વિશ્વભરના દેશો અને બજારોમાં ચિંતા વધી રહી છે. અમેરિકાનો વ્યૂહાત્મક ઓઈલ રિઝર્વ પણ છેલ્લા ઘણા દાયકાના સૌથી નીચા સ્તરે પહોંચી ગયો હોવાનું જણાવવામાં આવી રહ્યું છે. સાથે જ દુનિયાભરના કોમર્શિયલ સ્ટોરેજ ટર્મિનલોમાં પણ તેલનો જથ્થો ઝડપથી ઘટી રહ્યો છે. પરિણામે ભવિષ્યમાં ઈંધણના ભાવમાં મોટો વધારો થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
G7 શિખર સંમેલન દરમિયાન અમેરિકાના રાષ્ટ્રપ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પણ આ મુદ્દે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે જો હોર્મુઝની ખાડી વધુ સમય સુધી બંધ રહી હોત, તો વિશ્વને 1929ની મહામંદી કરતાં પણ વધુ ગંભીર આર્થિક મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડી શક્યો હોત. ટ્રમ્પના જણાવ્યા મુજબ, અમેરિકાનો ઈમરજન્સી ઓઈલ સ્ટોક હવે માત્ર થોડા અઠવાડિયા સુધી જ ચાલે એટલો બચ્યો છે. યુદ્ધ અને અનિશ્ચિતતાના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ એક સમયે પ્રતિ બેરલ 126 ડોલર સુધી પહોંચી ગયા હતા. હાલમાં શાંતિ કરાર બાદ તેમાં ઘટાડો થયો છે અને ભાવ 80 ડોલરથી નીચે આવ્યા છે. જોકે, બજાર નિષ્ણાતો માને છે કે આ રાહત અસ્થાયી છે અને વાસ્તવિક પડકાર હજુ બાકી છે.
આ સંકટની સૌથી મોટી અસર અમેરિકાના ઓક્લાહોમા રાજ્યમાં આવેલા કુશિંગ ઓઈલ હબ પર જોવા મળી રહી છે. આ હબ અમેરિકાની મુખ્ય ઓઈલ સપ્લાય વ્યવસ્થાનું કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે. અહીંનો જથ્થો એટલો ઓછો થઈ ગયો છે કે સપ્લાય જાળવવી ટેકનિકલી મુશ્કેલ બની રહી છે. નિષ્ણાતો જણાવે છે કે ટાંકીઓના તળિયે હવે ઉપયોગી તેલ કરતાં વધુ કચરો અને ભારે પદાર્થો બચ્યા છે, જેના કારણે પાઈપલાઈનોમાં જરૂરી દબાણ જાળવવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે. ઘણા લોકો માની રહ્યા છે કે હોર્મુઝની ખાડી ફરી ખૂલતા જ સમસ્યા ઉકેલાઈ જશે, પરંતુ હકીકત એવી નથી. ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો અનુસાર સપ્લાય ચેનને સંપૂર્ણપણે સામાન્ય સ્થિતિમાં આવવામાં મહિનાઓ લાગી શકે છે.
તેના પાછળ ચાર મુખ્ય કારણો જવાબદાર ગણાવવામાં આવી રહ્યા છે. પ્રથમ, યુદ્ધ દરમિયાન દરિયામાં બિછાવવામાં આવેલી સુરંગો અને અન્ય અવરોધોને દૂર કરવામાં સમય લાગશે. બીજું, ખાલી પડેલા તેલના જહાજોને ફરીથી યોગ્ય સ્થળે પહોંચાડવાની પ્રક્રિયા સરળ નથી. ત્રીજું, બંધ પડેલા ઓઈલ વેલ્સ અને ઉત્પાદન એકમોને ફરી શરૂ કરવામાં પણ સમય લાગે છે. ચોથું, તેલ ભરાયા પછી તેને વિશ્વના અલગ-અલગ દેશોમાં પહોંચાડવા માટે લાંબી દરિયાઈ મુસાફરી કરવી પડે છે.
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે માત્ર કરારો અને જાહેરાતોથી બજારમાં સ્થિરતા આવતી નથી. વાસ્તવિક રાહત ત્યારે મળશે જ્યારે તેલ રિફાઈનરીઓ સુધી પહોંચશે અને સપ્લાય ફરીથી સામાન્ય બનશે. ઇન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સીના અંદાજ મુજબ, જો વિશ્વ રોજના 50 લાખ બેરલ વધારાનું ઉત્પાદન કરે તો પણ યુદ્ધ દરમિયાન થયેલી 1.15 અબજ બેરલની ખોટ પૂરી કરવામાં લગભગ એક વર્ષ જેટલો સમય લાગી શકે છે. આથી સ્પષ્ટ છે કે અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે શાંતિ કરાર થયા પછી પણ વૈશ્વિક ઊર્જા સંકટનો ખતરો સંપૂર્ણપણે ટળ્યો નથી. આગામી મહિનાઓમાં તેલના ભાવ, મોંઘવારી અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર તેની અસર દુનિયા માટે સૌથી મોટો પડકાર બની શકે છે.
