ભારતના આગામી ચોમાસાને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય હવામાન એજન્સીઓએ ચિંતાજનક સંકેતો આપ્યા છે. યુરોપિયન યુનિયનની હવામાન સંસ્થા ‘કોપરનિકસ ક્લાઈમેટ ચેન્જ સર્વિસ’ (C3S) અને વિવિધ વૈશ્વિક વેધર મોડલ્સના વિશ્લેષણ મુજબ વર્ષ 2026 દરમિયાન અલ નીનોની અસર વધુ મજબૂત બની શકે છે, જેના કારણે ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ નોંધાવાની શક્યતા છે. ખાસ કરીને ગુજરાત, ગોવા, મહારાષ્ટ્ર અને આંધ્રપ્રદેશ જેવા રાજ્યો માટે આ સ્થિતિ સૌથી મોટો ખતરો બની શકે છે. વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર પ્રશાંત મહાસાગરમાં વિકસી રહેલી મજબૂત અલ નીનો સિસ્ટમ, જેને કેટલાક હવામાન નિષ્ણાતો ‘ગોડઝિલા અલ નીનો’ તરીકે ઓળખાવી રહ્યા છે, તે દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાની ગતિ અને તીવ્રતા પર ગંભીર અસર કરી શકે છે. જો આ આગાહીઓ સાચી સાબિત થાય તો તેની સીધી અસર માત્ર વરસાદ પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ કૃષિ, જળસંગ્રહ, ખાદ્ય સુરક્ષા અને સમગ્ર અર્થતંત્ર પર પણ જોવા મળી શકે છે.
વૈશ્વિક હવામાન મોડલ્સ દર્શાવે છે કે ભારતના પશ્ચિમ અને મધ્ય વિસ્તારોમાં વરસાદની સૌથી વધુ અછત સર્જાઈ શકે છે. ગુજરાત આ સંભવિત અસરગ્રસ્ત રાજ્યોની યાદીમાં સૌથી આગળ ગણાય છે. રાજ્યના અનેક જિલ્લાઓમાં સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ પડવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. તેની સાથે કોંકણ પટ્ટો, ગોવા અને મહારાષ્ટ્રના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં પણ સરેરાશ વરસાદની સરખામણીએ 100થી 200 મિલીમીટર સુધીનો ઘટાડો નોંધાઈ શકે છે. મુંબઈ અને આસપાસના વિસ્તારો માટે પણ આ એક ગંભીર ચેતવણી તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. આંધ્રપ્રદેશના કેટલાક ભાગોમાં પણ ચોમાસાની અસર નબળી રહેવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
અલ નીનો હકીકતમાં એક કુદરતી હવામાન પ્રક્રિયા છે, જે વિષુવવૃત્તીય પ્રશાંત મહાસાગરમાં દરિયાની સપાટીનું તાપમાન અસામાન્ય રીતે વધવાથી સર્જાય છે. સામાન્ય સ્થિતિમાં પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ ફૂંકાતા ટ્રેડ વિન્ડ્સ ગરમ પાણીને એશિયા અને ઓસ્ટ્રેલિયા તરફ ધકેલે છે, જે ભારત સહિતના દેશોમાં વરસાદી પરિસ્થિતિને અનુકૂળ બનાવે છે. પરંતુ અલ નીનો દરમિયાન આ પવનો નબળા પડી જાય છે અથવા તેમની દિશામાં ફેરફાર થાય છે. પરિણામે ગરમ પાણીનો વિશાળ જથ્થો દક્ષિણ અમેરિકાના કિનારાઓ તરફ કેન્દ્રિત થાય છે અને વૈશ્વિક હવામાન ચક્રમાં મોટા ફેરફારો સર્જાય છે.
હવામાન નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ જ્યારે અલ નીનો અત્યંત તીવ્ર સ્વરૂપ ધારણ કરે છે ત્યારે તેને ‘ગોડઝિલા અલ નીનો’ કહેવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં માત્ર વરસાદ જ નહીં, પરંતુ તાપમાન, વાવાઝોડાં અને વૈશ્વિક હવામાન પેટર્ન પર પણ વ્યાપક અસર જોવા મળે છે. જૂન 2026ના પ્રારંભિક ડેટા સૂચવે છે કે આ સિસ્ટમ ઝડપથી મજબૂત બની રહી છે. ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) દ્વારા પણ જૂનથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન લાંબા ગાળાની સરેરાશની સરખામણીએ માત્ર 90થી 92 ટકા વરસાદ થવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે, જે ‘બિલો-નોર્મલ’ શ્રેણીમાં આવે છે. આ સ્થિતિનો સૌથી મોટો ફટકો કૃષિ ક્ષેત્રને પડી શકે છે. ભારતના ખરીફ પાકો જેમ કે ડાંગર, મકાઈ, કપાસ, કઠોળ, સોયાબીન અને તેલીબિયાં મોટા પ્રમાણમાં ચોમાસાના વરસાદ પર આધારિત છે. જો વરસાદમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય તો ઉત્પાદન ઘટી શકે છે, જેના કારણે ખેડૂતોને આર્થિક નુકસાન સહન કરવું પડી શકે છે. તેની સીધી અસર બજારમાં અનાજ અને અન્ય ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓના ભાવ પર પડશે, જે મોંઘવારી વધારવાનું કારણ બની શકે છે.
પાણીની ઉપલબ્ધતા પણ મોટો પડકાર બની શકે છે. ઘણા રાજ્યોમાં ડેમ અને જળાશયો પહેલેથી જ સામાન્ય સ્તર કરતાં નીચે છે. જો ચોમાસું નબળું રહેશે તો આ જળાશયો પૂરતા પ્રમાણમાં ભરાઈ શકશે નહીં. પરિણામે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં સિંચાઈનું સંકટ ઊભું થઈ શકે છે, જ્યારે મોટા શહેરોમાં પીવાના પાણીની તંગી પણ સર્જાઈ શકે છે. અલ નીનોની અસર માત્ર ભારત સુધી મર્યાદિત નથી રહેતી. ઓસ્ટ્રેલિયા, ઇન્ડોનેશિયા અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશોમાં દુષ્કાળ અને જંગલ આગની ઘટનાઓ વધી શકે છે, જ્યારે દક્ષિણ અમેરિકા અને અમેરિકાના કેટલાક વિસ્તારોમાં અતિવૃષ્ટિ અને પૂરનું જોખમ વધે છે. આ વિપરીત હવામાન પરિસ્થિતિઓ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનને પણ અસર કરી શકે છે. કોફી, ખાંડ, કોકો અને પામ ઓઈલ જેવી મહત્વપૂર્ણ ચીજવસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થવાથી વૈશ્વિક બજારોમાં ભાવ વધારો જોવા મળી શકે છે.
જોકે વૈજ્ઞાનિકો હજુ પણ એક આશાની કિરણ હોવાનું માને છે. હવામાન મોડલ્સ સમયાંતરે બદલાતા રહે છે અને ચોમાસાની શરૂઆત પછી પરિસ્થિતિમાં સુધારો પણ થઈ શકે છે. દેશના કેટલાક પૂર્વીય અને ઉત્તરીય વિસ્તારોમાં સામાન્ય અથવા સરેરાશથી વધુ વરસાદ થવાની શક્યતાઓ પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. તેમ છતાં, સતત મળતા વૈજ્ઞાનિક સંકેતોને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારો, સ્થાનિક તંત્ર અને ખેડૂતો માટે અત્યારથી તૈયારી શરૂ કરવી જરૂરી બની ગઈ છે. પાણીના સંગ્રહ પર ભાર, ઓછા પાણીમાં ઉગતા પાકોની પસંદગી, માઇક્રો ઇરિગેશન અને વૈકલ્પિક જળ વ્યવસ્થાપન જેવી પહેલ આગામી મહિનાઓમાં મોટી રાહત સાબિત થઈ શકે છે. જો અલ નીનો ખરેખર તેના અનુમાનિત સ્વરૂપમાં સક્રિય થશે તો ભારત માટે વર્ષ 2026નું ચોમાસું સૌથી પડકારજનક સિઝન પૈકીનું એક બની શકે છે.
