અમેરિકામાં ફરી એકવાર ભીષણ ગરમીનો કહેર જોવા મળી રહ્યો છે. દેશના દક્ષિણ અને મધ્ય ભાગના અનેક રાજ્યો હાલમાં ત્રીજી મોટી ‘હીટ ડોમ’ ઘટનાની ઝપેટમાં આવી રહ્યા છે. હવામાન વિભાગે લગભગ 7 કરોડ લોકો માટે અતિશય ગરમીની ચેતવણી જાહેર કરી છે. આગામી દિવસોમાં તાપમાન સામાન્ય કરતાં ઘણું વધારે રહેવાની શક્યતા છે, જેના કારણે લોકોના સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસર પડી શકે છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા પ્રમાણે આ હીટ ડોમ છેલ્લા એક મહિનામાં અમેરિકામાં જોવા મળેલી ત્રીજી મોટી ઘટના છે અને તેની અસર આગામી સપ્તાહ સુધી યથાવત રહી શકે છે.
હવામાન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર દક્ષિણ અને મધ્ય અમેરિકાના અનેક વિસ્તારોમાં દિવસ દરમિયાન તાપમાન 35થી 40 ડિગ્રી સેલ્સિયસ વચ્ચે રહી શકે છે. જ્યારે દક્ષિણ-પશ્ચિમ અમેરિકાના રણ વિસ્તારોમાં તાપમાન 48 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચી શકે છે. આ પ્રકારનું તાપમાન સામાન્ય જીવનને ગંભીર રીતે અસર કરી શકે છે. લોકો માટે લાંબા સમય સુધી બહાર રહેવું મુશ્કેલ બની શકે છે અને ગરમી સંબંધિત બીમારીઓનું જોખમ પણ વધી શકે છે.
નિષ્ણાતો સમજાવે છે કે ‘હીટ ડોમ’ એક એવી હવામાન પરિસ્થિતિ છે જેમાં ઊંચા દબાણની મજબૂત સિસ્ટમ કોઈ વિસ્તાર પર સ્થિર થઈ જાય છે. આ દબાણનું સ્તર ઢાંકણની જેમ કામ કરે છે અને ગરમ હવાને બહાર નીકળવા દેતું નથી. પરિણામે ગરમી સતત એક જ વિસ્તારમાં અટવાઈ રહે છે અને દિવસો કે ક્યારેક અઠવાડિયા સુધી તાપમાન અસામાન્ય રીતે ઊંચું રહે છે. આ દરમિયાન સૂર્યની ગરમી સતત જમીન પર જમા થતી રહે છે, જેના કારણે દિવસ અને રાત બંને સમયે લોકોને ગરમીમાંથી રાહત મળતી નથી.
આ વખતે હીટ ડોમનો વિસ્તાર પણ ઘણો મોટો છે. તેની અસર મેક્સિકોના અખાતથી લઈને ગ્રેટ પ્લેઇન્સ અને મિડવેસ્ટ સુધીના વિશાળ વિસ્તારમાં જોવા મળી રહી છે. અનેક શહેરોમાં ગરમીના નવા રેકોર્ડ બનવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. હવામાન નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો હાલની સ્થિતિ યથાવત રહેશે તો આગામી દિવસોમાં કેટલાક વિસ્તારોમાં અત્યાર સુધીના સૌથી ઊંચા તાપમાનનો નવો રેકોર્ડ નોંધાઈ શકે છે.
અમેરિકામાં આ ઉનાળો અત્યાર સુધીનો સૌથી કઠિન માનવામાં આવી રહ્યો છે. જુલાઈની શરૂઆતમાં પણ એક શક્તિશાળી હીટ ડોમ દેશના પૂર્વીય ભાગમાં સક્રિય બન્યો હતો. તે સમયે ગરમી એટલી વધી ગઈ હતી કે અમેરિકાના સ્વતંત્રતા દિવસ એટલે કે 4 જુલાઈના કેટલાક જાહેર કાર્યક્રમો રદ કરવા પડ્યા હતા. ત્યારબાદ પશ્ચિમ ભાગમાં બીજી હીટવેવ આવી હતી, જેમાં મોન્ટાના રાજ્યમાં 46 ડિગ્રી સેલ્સિયસ જેટલું તાપમાન નોંધાયું હતું. આ તાપમાને અગાઉના ઘણા વર્ષોના રેકોર્ડ તોડી નાખ્યા હતા.
હવે ત્રીજી વખત આવેલા હીટ ડોમને કારણે ડેનવર સહિતના અનેક શહેરોમાં નવા રેકોર્ડ સર્જાઈ શકે છે. અમેરિકાની નેશનલ વેધર સર્વિસે પશ્ચિમી નેબ્રાસ્કાના કેટલાક વિસ્તારો માટે ‘એક્સ્ટ્રીમ હીટ વોર્નિંગ’ જાહેર કરી છે. અહીં સપ્તાહના અંત સુધીમાં તાપમાન 42 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચી શકે છે. સ્થાનિક વહીવટીતંત્રે લોકોને બિનજરૂરી બહાર ન નીકળવાની, પૂરતું પાણી પીવાની અને ગરમીથી બચવાના તમામ ઉપાયો કરવાની સલાહ આપી છે.
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ઉનાળામાં ગરમી પડવી સામાન્ય બાબત છે, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તેની તીવ્રતા અને આવર્તન બંનેમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. તેનું સૌથી મોટું કારણ વૈશ્વિક સ્તરે વધી રહેલું ક્લાઈમેટ ચેન્જ છે. કોલસો, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ જેવા અશ્મિભૂત ઇંધણના વધુ ઉપયોગથી વાતાવરણમાં ગ્રીનહાઉસ વાયુઓનું પ્રમાણ સતત વધી રહ્યું છે. તેના કારણે પૃથ્વીનું સરેરાશ તાપમાન વધી રહ્યું છે અને હીટવેવ જેવી આબોહવાની અતિશય ઘટનાઓ વધુ ગંભીર બની રહી છે. વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે માનવસર્જિત ગ્લોબલ વોર્મિંગના કારણે આજે જે પ્રકારની ગરમી જોવા મળી રહી છે, તે અગાઉના ઇતિહાસમાં ભાગ્યે જ જોવા મળી હતી. જો ગ્રીનહાઉસ વાયુઓનું ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં નહીં આવે તો આગામી વર્ષોમાં આવી હીટવેવ વધુ લાંબી, વધુ તીવ્ર અને વધુ જોખમી બની શકે છે.
અમેરિકામાં ગરમીને સૌથી ઘાતક કુદરતી આફતોમાંની એક માનવામાં આવે છે. વાવાઝોડા, પૂર અથવા ભૂકંપની જેમ ગરમી તરત જ દેખાતી નથી, પરંતુ તે દર વર્ષે હજારો લોકોના જીવ લઈ લે છે. ખાસ કરીને જ્યારે રાત્રે પણ તાપમાન ઊંચું રહે અને ભેજનું પ્રમાણ વધારે હોય ત્યારે શરીરને ઠંડુ થવાની તક મળતી નથી. પરિણામે હીટ સ્ટ્રોક, ડિહાઇડ્રેશન અને અન્ય ગંભીર આરોગ્ય સમસ્યાઓનું જોખમ વધી જાય છે. આ પરિસ્થિતિમાં સૌથી વધુ જોખમ વૃદ્ધો, નાના બાળકો, સગર્ભા મહિલાઓ અને પહેલાથી જ હૃદય, ફેફસાં અથવા અન્ય ગંભીર બીમારીઓથી પીડાતા લોકો માટે રહે છે. ડૉક્ટરો લોકોને પૂરતું પાણી પીવા, સીધા તડકામાં ન જવા, હળવા કપડાં પહેરવા અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઠંડા સ્થળોએ રહેવાની સલાહ આપી રહ્યા છે.
માત્ર અમેરિકા જ નહીં પરંતુ યુરોપના અનેક દેશો પણ હાલ કાળઝાળ ગરમીનો સામનો કરી રહ્યા છે. સ્પેન અને ફ્રાન્સમાં ભારે ગરમીના કારણે અનેક વિસ્તારોમાં જંગલોમાં આગ ફાટી નીકળી છે. આગ એટલી ઝડપથી ફેલાઈ રહી છે કે અંદાજે 2.5 લાખ લોકોને સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડવા પડ્યા છે. ગરમી અને સૂકા વાતાવરણને કારણે આગ પર કાબૂ મેળવવો પણ મુશ્કેલ બની રહ્યો છે. ફ્રાન્સના સરકારી આંકડા મુજબ જૂન મહિનામાં આવેલી હીટવેવ દરમિયાન અંદાજે 5,700 લોકોના મોત થયા હતા. આ આંકડો દર્શાવે છે કે ગરમી માત્ર અસુવિધા નહીં પરંતુ જીવલેણ આફત પણ બની શકે છે. બીજી તરફ બ્રિટનના કેટલાક વિસ્તારોમાં પણ લાંબા સમયથી વરસાદ ન પડતા અને ગરમી વધતા જંગલોમાં આગની ઘટનાઓ વધી રહી છે.
અમેરિકામાં પણ હાલ ફાયરફાઇટર્સ દેશભરમાં 88 અલગ-અલગ સ્થળોએ લાગેલી આગ પર કાબૂ મેળવવા માટે સતત કામગીરી કરી રહ્યા છે. ઊંચા તાપમાન, સૂકા પવન અને ભેજના અભાવને કારણે આગ ઝડપથી ફેલાઈ રહી છે, જેના કારણે અનેક વિસ્તારોમાં લોકોને સાવચેત રહેવા સૂચના આપવામાં આવી છે. હવામાન નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે હાલની સ્થિતિ માત્ર એક અસ્થાયી હવામાન ઘટના નથી, પરંતુ બદલાતા વૈશ્વિક વાતાવરણનો ગંભીર સંકેત છે. જો ગ્લોબલ વોર્મિંગને નિયંત્રિત કરવા માટે અસરકારક પગલાં લેવામાં નહીં આવે તો ભવિષ્યમાં અમેરિકા સહિત વિશ્વના અનેક દેશોમાં આવી જીવલેણ ગરમી વધુ સામાન્ય બની શકે છે. હાલ તો કરોડો અમેરિકનો માટે આગામી કેટલાક દિવસો અત્યંત પડકારજનક રહેવાના છે અને તંત્ર સતત લોકોને સાવચેતી રાખવાની અપીલ કરી રહ્યું છે.
