ભારતમાં હવામાનની સ્થિતિ સતત બદલાઈ રહી છે. એક તરફ ચોમાસાની સિઝન ચાલી રહી છે, તો બીજી તરફ ઓગસ્ટ મહિનામાં ગરમીએ લાંબા સમયનો રેકોર્ડ તોડી નાખ્યો છે. ભારતીય હવામાન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, વર્ષ 2026નો ઓગસ્ટ મહિનો 1901 પછી ભારતમાં સૌથી ગરમ ઓગસ્ટ રહ્યો છે. એટલે કે છેલ્લા લગભગ 125 વર્ષમાં ઓગસ્ટ દરમિયાન આટલું ઊંચું સરેરાશ તાપમાન અગાઉ નોંધાયું નહોતું. ઓગસ્ટ 2026 દરમિયાન દેશનું સરેરાશ તાપમાન 28.01 ડિગ્રી સેલ્સિયસ નોંધાયું હતું. સામાન્ય રીતે ઓગસ્ટ મહિનાનું સરેરાશ તાપમાન 27.34 ડિગ્રી સેલ્સિયસની આસપાસ રહે છે. આ રીતે આ વર્ષે ઓગસ્ટનું સરેરાશ તાપમાન સામાન્ય કરતાં લગભગ 0.67 ડિગ્રી વધારે રહ્યું છે. માત્ર દિવસનું તાપમાન જ નહીં, રાત્રિના સમયે નોંધાતું લઘુત્તમ તાપમાન પણ રેકોર્ડ સ્તરે રહ્યું છે. ઓગસ્ટ દરમિયાન દેશનું સરેરાશ લઘુત્તમ તાપમાન 24.36 ડિગ્રી સેલ્સિયસ નોંધાયું હતું, જ્યારે સામાન્ય રીતે આ સમયગાળામાં લઘુત્તમ તાપમાન 23.68 ડિગ્રી સેલ્સિયસ રહે છે. એટલે રાત્રિનું સરેરાશ તાપમાન પણ સામાન્ય કરતાં લગભગ 0.68 ડિગ્રી વધારે રહ્યું છે.
આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે આ વર્ષે માત્ર દિવસ દરમિયાન જ ગરમીનો અનુભવ થયો નથી, પરંતુ રાત્રે પણ વાતાવરણ સામાન્ય કરતાં વધુ ગરમ રહ્યું છે. જેના કારણે અનેક વિસ્તારોમાં લોકોને ગરમીમાંથી પૂરતી રાહત મળી નથી. ઓગસ્ટમાં ગરમીનો રેકોર્ડ તૂટ્યો છે, ત્યારે બીજી તરફ વરસાદ પણ અપેક્ષા કરતાં ઓછો રહ્યો છે. દેશમાં ઓગસ્ટ દરમિયાન કુલ 213.3 મીમી વરસાદ નોંધાયો હતો. આ વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો છે. વર્ષ 2001 પછી ઓગસ્ટ મહિનામાં નોંધાયેલા વરસાદના આંકડામાં આ સાતમો સૌથી ઓછો વરસાદ રહ્યો છે. સામાન્ય રીતે ઓગસ્ટ ચોમાસા માટે મહત્ત્વનો મહિનો માનવામાં આવે છે. આ સમયગાળામાં દેશના અનેક વિસ્તારોમાં સારો વરસાદ થતો હોય છે. પરંતુ આ વર્ષે વરસાદનું વિતરણ સરખું રહ્યું નથી. કેટલાક વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ થયો છે, જ્યારે અનેક વિસ્તારોમાં વરસાદની અછત જોવા મળી છે. હવામાન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, ઓગસ્ટ દરમિયાન ચાર ઓછા દબાણવાળા વિસ્તારો બન્યા હતા. આ હવામાન પ્રણાલીઓ કુલ 26 દિવસ સુધી સક્રિય રહી હતી. સામાન્ય રીતે આવી સિસ્ટમો ચોમાસાને આગળ વધારવામાં અને વરસાદ લાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જોકે આ વખતે તેમાંથી મળેલો વરસાદ મુખ્યત્વે ગંગાના મેદાની વિસ્તારો સુધી મર્યાદિત રહ્યો હતો. પરિણામે દેશના અન્ય ઘણા વિસ્તારોમાં વરસાદની ખાધ જોવા મળી હતી.
હવે ઓગસ્ટ બાદ સપ્ટેમ્બર મહિનાના વરસાદને લઈને પણ ચિંતા ઊભી થઈ છે. હવામાન વિભાગે આગાહી કરી છે કે સપ્ટેમ્બરમાં દેશભરમાં કુલ વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો રહેવાની શક્યતા છે. 1971થી 2020 દરમિયાનના આંકડાઓના આધારે સપ્ટેમ્બર મહિનામાં દેશમાં લાંબા ગાળાનો સરેરાશ વરસાદ આશરે 167.9 મીમી રહ્યો છે. તેની સરખામણીમાં આ વર્ષે સપ્ટેમ્બરમાં વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો રહેવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. જોકે સમગ્ર દેશમાં એકસરખી સ્થિતિ રહેશે એવું નથી. દેશના કેટલાક વિસ્તારોમાં સામાન્ય અથવા સામાન્ય કરતાં વધુ વરસાદ થઈ શકે છે. ઉત્તર-પશ્ચિમ, ઉત્તર-પૂર્વ, પૂર્વ, પૂર્વ-મધ્ય અને દક્ષિણ-પૂર્વ દ્વીપકલ્પીય ભારતના કેટલાક ભાગોમાં વરસાદ સામાન્ય અથવા સામાન્ય કરતાં વધુ રહેવાની શક્યતા છે. પરંતુ દેશના ઘણા અન્ય વિસ્તારોમાં સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ પડવાની સંભાવના છે. આથી સપ્ટેમ્બરમાં વરસાદનું વિતરણ પણ અસમાન રહી શકે છે. હવામાન વિભાગે સપ્ટેમ્બરમાં ઓછા વરસાદ પાછળનું એક મુખ્ય કારણ પ્રશાંત મહાસાગરમાં રહેલી અલ નીનોની સ્થિતિને ગણાવી છે. હાલ વિષુવવૃત્તીય પ્રશાંત મહાસાગરમાં અલ નીનોની સ્થિતિ મજબૂત છે. મધ્ય અને પૂર્વીય વિષુવવૃત્તીય પ્રશાંત મહાસાગરમાં સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધારે છે. આગામી મહિનાઓમાં આ સ્થિતિ વધુ મજબૂત થવાની શક્યતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
અલ નીનો વૈશ્વિક હવામાન પર અસર કરનારી મહત્વની કુદરતી હવામાન પ્રણાલી છે. તેની અસરથી ચોમાસાના વરસાદના સ્વરૂપમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. ભારતમાં પણ તેની અસર વરસાદની માત્રા અને વિતરણ પર જોવા મળી શકે છે. હાલની સ્થિતિને જોતા સપ્ટેમ્બરમાં સામાન્ય કરતાં ઓછા વરસાદની આગાહી કરવામાં આવી છે. જો અલ નીનોની અસર વધુ મજબૂત બને તો હવામાનની સ્થિતિમાં વધુ ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. સપ્ટેમ્બર માટે માત્ર વરસાદ જ ચિંતાનો વિષય નથી. હવામાન વિભાગે તાપમાનને લઈને પણ મહત્વની આગાહી કરી છે. દેશના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં સપ્ટેમ્બર દરમિયાન સરેરાશ મહત્તમ તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધારે રહેવાની શક્યતા છે. એટલે વરસાદ ઓછો રહેવાની સાથે ગરમી પણ સામાન્ય કરતાં વધારે અનુભવાઈ શકે છે.
જોકે ઉત્તર-પશ્ચિમ, પશ્ચિમ-મધ્ય અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં મહત્તમ તાપમાન સામાન્ય અથવા સામાન્ય કરતાં ઓછું રહેવાની શક્યતા છે. લઘુત્તમ તાપમાનની વાત કરીએ તો દેશના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં તે પણ સામાન્ય કરતાં વધારે રહેવાની શક્યતા છે. ઉત્તર-પશ્ચિમ, પશ્ચિમ-મધ્ય અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારતના કેટલાક વિસ્તારોને બાદ કરતાં અન્ય ઘણા વિસ્તારોમાં રાત્રિનું તાપમાન પણ સામાન્ય કરતાં વધારે રહી શકે છે. આનો અર્થ એ છે કે સપ્ટેમ્બર દરમિયાન દેશના મોટા ભાગમાં દિવસ અને રાત્રિ બંને સમયે સામાન્ય કરતાં વધુ ગરમી અનુભવાઈ શકે છે. પ્રશાંત મહાસાગરમાં અલ નીનો સક્રિય છે, ત્યારે હિંદ મહાસાગરમાં હાલમાં તટસ્થ હિંદ મહાસાગર દ્વિધ્રુવીય સ્થિતિ એટલે કે IOD જોવા મળી રહી છે. હાલની આગાહીઓ મુજબ તટસ્થ IOD સ્થિતિ સપ્ટેમ્બર સુધી ચાલુ રહેવાની શક્યતા છે. જોકે કેટલાક આંતરરાષ્ટ્રીય આબોહવા કેન્દ્રોના અનુમાન પ્રમાણે સપ્ટેમ્બરથી હકારાત્મક IOD સ્થિતિ વિકસિત થઈ શકે છે. જો હકારાત્મક IODની સ્થિતિ વિકસે છે તો તે ભારતીય ચોમાસા પર કેટલીક હદે સકારાત્મક અસર કરી શકે છે. જોકે હાલમાં વરસાદની મુખ્ય આગાહી સામાન્ય કરતાં ઓછા વરસાદ તરફ છે.
સપ્ટેમ્બરમાં જો વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો રહે છે તો તેની અસર માત્ર હવામાન પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે. તેની સીધી અસર ખેતી, પાણીના જથ્થા અને વીજ ઉત્પાદન સહિતના અનેક ક્ષેત્રો પર થઈ શકે છે. ખેડૂતો માટે સપ્ટેમ્બરનો વરસાદ ખાસ મહત્વનો હોય છે. ઓછા વરસાદથી પાકના વિકાસ પર અસર થઈ શકે છે. ખાસ કરીને જ્યાં સિંચાઈની પૂરતી સુવિધા નથી ત્યાં ખેડૂતો વરસાદ પર વધુ નિર્ભર રહેતા હોય છે. તે ઉપરાંત જળાશયો, નદીઓ અને ભૂગર્ભ જળના સ્તર પર પણ અસર થઈ શકે છે. ઓછા વરસાદના કારણે પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધતા અંગે પણ કેટલાક વિસ્તારોમાં મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. જળવિદ્યુત ઉત્પાદન માટે પણ પાણીનો પૂરતો જથ્થો જરૂરી હોય છે. જો વરસાદ ઓછો રહે અને જળાશયોમાં પાણીની આવક ઘટે તો વીજ ઉત્પાદન પર તેની અસર થઈ શકે છે. પર્યાવરણ અને કુદરતી પરિસ્થિતિતંત્ર માટે પણ વરસાદ મહત્વપૂર્ણ છે. વરસાદમાં ઘટાડો થવાથી વનસ્પતિ, જમીનની ભેજ અને વિવિધ જીવસૃષ્ટિ પર અસર પડી શકે છે. તેથી સપ્ટેમ્બર મહિનામાં વરસાદની સ્થિતિ પર ખેડૂતો ઉપરાંત પાણી વ્યવસ્થાપન સાથે જોડાયેલા વિભાગો અને સ્થાનિક તંત્રની પણ નજર રહેશે.
હાલની સ્થિતિને જોતા સપ્ટેમ્બર મહિનો હવામાનની દૃષ્ટિએ મહત્વનો બની શકે છે. ઓગસ્ટમાં એક તરફ 1901 પછીનું સૌથી વધુ સરેરાશ તાપમાન નોંધાયું છે અને બીજી તરફ વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો રહ્યો છે. હવે સપ્ટેમ્બરમાં પણ વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો રહેવાની આગાહી કરવામાં આવી છે. જોકે હવામાનની આગાહી સમય સાથે બદલાઈ શકે છે. અલગ-અલગ હવામાન પ્રણાલીઓ, અલ નીનો અને IOD જેવી સ્થિતિઓમાં ફેરફાર થવાથી વરસાદના આંકડામાં પણ ફેરફાર થઈ શકે છે. તેથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન વરસાદની સ્થિતિ પર સતત નજર રાખવી મહત્વપૂર્ણ રહેશે. ખાસ કરીને ખેડૂતો, પાણી વ્યવસ્થાપન સાથે જોડાયેલા વિભાગો અને સ્થાનિક તંત્ર માટે આગામી અઠવાડિયાં મહત્વપૂર્ણ રહેશે. હાલની આગાહી મુજબ દેશના અનેક વિસ્તારોમાં ઓછા વરસાદ અને વધુ ગરમીનું સંયોજન જોવા મળી શકે છે. તેથી ચોમાસાના અંતિમ તબક્કામાં વરસાદ ક્યાં અને કેટલો પડે છે તેના પર સૌની નજર રહેશે.
