અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવ અને સંઘર્ષ વચ્ચે હવે એક મોટો રાજદ્વારી અને આર્થિક મુદ્દો ચર્ચામાં આવ્યો છે. અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના નેતૃત્વ હેઠળના પ્રશાસન દ્વારા એવી યોજના પર વિચાર કરવામાં આવી રહ્યો છે, ઈરાનની જપ્ત કરાયેલી અથવા ફ્રોઝન સંપત્તિનો ઉપયોગ કરીને ખાડી દેશોને થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ કરવામાં આવે. આ પગલું અમલમાં આવે તો તે મધ્ય પૂર્વની રાજનીતિમાં એક ઐતિહાસિક અને વિવાદાસ્પદ નિર્ણય સાબિત થઈ શકે છે.
શું છે સમગ્ર મામલો?
તાજેતરના મહિનાઓમાં ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના સંઘર્ષ દરમિયાન ખાડી ક્ષેત્રના અનેક દેશો નિશાન બન્યા હતા. ઈરાને અમેરિકી હિતો અને સૈન્ય મથકોને ટાર્ગેટ બનાવવાના દાવા સાથે કુવૈત, બહેરીન સહિતના વિસ્તારોમાં મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલાઓ કર્યા હતા. કેટલાક હુમલાઓમાં એરપોર્ટ, બંદરો અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને નુકસાન પહોંચ્યું હતું.અમેરિકી સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર હવે વોશિંગ્ટન એ વાત પર વિચાર કરી રહ્યું છે કે વિદેશોમાં ફ્રોઝન રાખવામાં આવેલી ઈરાનની અબજો ડોલરની સંપત્તિમાંથી એક ભાગનો ઉપયોગ કરીને ખાડી દેશોમાં થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ કરવામાં આવે.
કેટલા પૈસાની વાત થઈ રહી છે?
અહેવાલો મુજબ ઈરાનની વિદેશોમાં જપ્ત અથવા ફ્રોઝન સંપત્તિનું મૂલ્ય લગભગ 24 અબજ ડોલરથી લઈને 100 અબજ ડોલર સુધી હોવાનું માનવામાં આવે છે. અમેરિકી ટ્રેઝરી વિભાગ આ સંપત્તિના કાયદાકીય અને નાણાકીય ઉપયોગ અંગે અભ્યાસ કરી રહ્યું છે.ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસેન્ટે પોતાના અધિકારીઓને ખાડી દેશોમાં થયેલા નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરવા અને તે નુકસાનની ભરપાઈ માટે કયા નાણાકીય વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે તેની તપાસ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
કયા દેશોને થઈ શકે લાભ?
અમેરિકાની ચર્ચામાં મુખ્યત્વે કુવૈત અને બહેરીન જેવા દેશોના નામ સામે આવ્યા છે. આ દેશોમાં ઈરાની હુમલાઓના કારણે સરકારી અને નાગરિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને નુકસાન પહોંચ્યાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. કેટલાક હુમલાઓમાં એરપોર્ટ સુવિધાઓ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ માળખાઓ પણ અસરગ્રસ્ત થયા હતા.અહેવાલો અનુસાર અમેરિકાનું માનવું છે કે જો ઈરાન દ્વારા થયેલા હુમલાઓના કારણે તેના સાથી દેશોને નુકસાન થયું હોય, તો તેની આર્થિક જવાબદારી પણ ઈરાને જ ઉઠાવવી જોઈએ.
ઈરાનની પ્રતિક્રિયા શું છે?
બીજી તરફ ઈરાનનો દાવો સંપૂર્ણપણે અલગ છે. તેહરાનનું કહેવું છે કે યુદ્ધ અને હુમલાઓના કારણે ઈરાનને પણ ભારે નુકસાન થયું છે અને કોઈપણ શાંતિ કરારનો ભાગ તરીકે અમેરિકાએ ઈરાનને વળતર ચૂકવવું જોઈએ. ઈરાને પ્રતિબંધો હટાવવા, ફ્રોઝન સંપત્તિ મુક્ત કરવા અને યુદ્ધ દરમિયાન થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ કરવાની પણ માંગ કરી છે.ઈરાની નેતાઓએ અગાઉ ચેતવણી આપી હતી કે જો તેમના હિતો સામે કાર્યવાહી થશે તો તેઓ વધુ કડક જવાબ આપશે. કેટલાક ઈરાની અધિકારીઓએ ખાડી દેશોને પણ અમેરિકાના સમર્થન બદલ પરિણામો ભોગવવાની ચેતવણી આપી હતી.
શાંતિ વાટાઘાટો પર શું અસર પડશે?
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો અમેરિકા ખરેખર ઈરાનની સંપત્તિ જપ્ત કરીને અન્ય દેશોને વળતર આપવા આગળ વધશે તો શાંતિ વાટાઘાટો વધુ જટિલ બની શકે છે. હાલમાં બંને દેશો વચ્ચે સંઘર્ષ વિરામ અને ભવિષ્યના કરાર અંગે ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે, પરંતુ ફ્રોઝન સંપત્તિનો મુદ્દો સૌથી મોટો વિવાદ બની શકે છે.ઈરાન પહેલેથી જ પોતાના ફ્રોઝન ફંડ્સ મુક્ત કરવાની માંગ કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં જો એ જ નાણાં અન્ય દેશોના પુનઃનિર્માણ માટે વાપરવામાં આવે તો તેહરાન તરફથી વધુ કડક વલણ અપનાવવાની શક્યતા છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પણ નજર
ઈરાન-અમેરિકા સંઘર્ષના કારણે હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં પણ ભારે તણાવ જોવા મળ્યો હતો. વિશ્વના મોટા ભાગના તેલ વેપાર માટે મહત્વપૂર્ણ ગણાતા આ જળમાર્ગમાં અવરોધ ઊભા થતાં વૈશ્વિક ઊર્જા બજારો પર અસર પડી હતી. OECD સહિત અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓએ ચેતવણી આપી છે કે જો વિસ્તારની અસ્થિરતા લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહેશે તો વૈશ્વિક અર્થ વ્યવસ્થા પર ગંભીર અસર પડી શકે છે.
આગળ શું?
હાલ અમેરિકી પ્રશાસન દ્વારા કોઈ અંતિમ નિર્ણય જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી. જોકે ટ્રેઝરી વિભાગ અને અન્ય એજન્સીઓ ઈરાનની સંપત્તિનો ઉપયોગ કરીને ખાડી દેશોને વળતર આપવાની શક્યતાઓ પર ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહી છે. જો આ યોજના અમલમાં આવે છે તો તે માત્ર ઈરાન-અમેરિકા સંબંધો જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર મધ્ય પૂર્વના ભૂરાજકીય સમીકરણોને પણ અસર કરી શકે છે.
ઈરાનની ફ્રોઝન સંપત્તિમાંથી ખાડી દેશોને થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ કરવાનો અમેરિકાનો વિચાર હાલમાં ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. એક તરફ અમેરિકા પોતાના સાથી દેશોને આર્થિક સહાય આપવા માગે છે, જ્યારે બીજી તરફ ઈરાન પોતાની સંપત્તિ પર હક જતાવી રહ્યું છે. આવનારા દિવસોમાં આ મુદ્દો આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ અને રાજદ્વારીમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાઓમાંથી એક બની શકે છે.
