ભારતમાં 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગને લઈને હવે મોટો કાનૂની મુદ્દો સામે આવ્યો છે. બાળકોને Instagram, Facebook અને અન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર પોતાના એકાઉન્ટ બનાવવાથી રોકવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરવામાં આવી છે. આ અરજી પર સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને નોટિસ જારી કરીને જવાબ માંગ્યો છે. અરજીમાં બાળકોને સોશિયલ મીડિયા પર સીધી અને અનિયંત્રિત ઍક્સેસ ન મળે તે માટે કડક સુરક્ષા વ્યવસ્થા બનાવવાની માંગ કરવામાં આવી છે. અરજીમાં ખાસ કરીને 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ બનાવવાની વ્યવસ્થા પર સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. અરજીકર્તાનું કહેવું છે કે ભારતમાં 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની વ્યક્તિને સગીર માનવામાં આવે છે, પરંતુ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર એકાઉન્ટ બનાવવા માટે ઘણી જગ્યાએ 13 વર્ષની ઉંમર મર્યાદા રાખવામાં આવી છે. આવી સ્થિતિમાં ભારતીય કાયદા અને સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓની વય મર્યાદા વચ્ચેના તફાવતને લઈને સ્પષ્ટ નિયમો બનાવવાની જરૂરિયાત દર્શાવવામાં આવી છે.
આ અરજી NGO Just Rights for Children Alliance દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી છે. અરજીમાં કેન્દ્ર સરકારને માહિતી ટેકનોલોજી (મધ્યસ્થી માર્ગદર્શિકા અને ડિજિટલ મીડિયા એથિક્સ કોડ) નિયમો, 2021માં જરૂરી સુધારા કરવા અથવા આ મુદ્દે અલગ અને સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા બનાવવાની માંગ કરવામાં આવી છે. અરજીકર્તા મુજબ, Facebook અને Snapchat જેવા પ્લેટફોર્મ 13 વર્ષની ઉંમરથી એકાઉન્ટ બનાવવાની મંજૂરી આપે છે. સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલી આ ઉંમર મર્યાદા અમેરિકાના કાયદાકીય માળખા સાથે જોડાયેલી છે. જોકે ભારતમાં સગીર માટેની કાનૂની ઉંમર 18 વર્ષ હોવાથી બાળકોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગ અંગે ભારતીય પરિસ્થિતિ પ્રમાણે અલગ સુરક્ષા વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ તેવી દલીલ કરવામાં આવી છે.
અરજીમાં સૌથી મહત્વની માંગ એ છે કે 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળક અને કોઈપણ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ વચ્ચે સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ અથવા અન્ય પ્રકારનો કરાર માતાપિતા અથવા કાનૂની વાલીની સંમતિ વિના ન થઈ શકે. જો કોઈ બાળકને સોશિયલ મીડિયા અથવા અન્ય ડિજિટલ સેવા ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવે તો તેના માટે માતાપિતા અથવા કાનૂની વાલીની ચકાસણી ફરજિયાત કરવાની પણ માંગ કરવામાં આવી છે. આ માટે માતાપિતા અથવા વાલીની ઓળખ ચકાસવા માટે વેરિફિકેશન અથવા e-KYC જેવી વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરવાની વાત પણ અરજીમાં કરવામાં આવી છે. જોકે આવી ચકાસણી કઈ રીતે અને કેટલી કડક હોવી જોઈએ તે સેવા અને તેના જોખમ પ્રમાણે નક્કી કરવામાં આવે તેવી માગ છે.
અરજીમાં બાળકોને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર સીધી ઍક્સેસ આપવાના મુદ્દે પણ મહત્વનો પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. જો કોઈ સગીરને સોશિયલ મીડિયા અથવા અન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવે તો તે પ્રક્રિયા કાયદેસર રીતે માન્ય હોવી જોઈએ અને તેમાં માતાપિતા અથવા કાનૂની વાલીની સીધી ભાગીદારી હોવી જોઈએ. અરજીકર્તાનું કહેવું છે કે બાળકોની સોશિયલ મીડિયા પર સ્વૈચ્છિક અને અનિયંત્રિત ઍક્સેસ અનેક પ્રકારના જોખમો ઊભા કરી શકે છે. તેમાં ઓનલાઈન ગ્રુમિંગ, જાતીય શોષણ, ટ્રાફિકિંગ, સાયબર બુલિંગ અને ઉંમરને અનુરૂપ ન હોય તેવી સામગ્રીનો સામનો કરવાના જોખમનો સમાવેશ થાય છે.
આ ઉપરાંત બાળકોના ડિજિટલ વર્તન અને તેમની વ્યક્તિગત માહિતી સાથે જોડાયેલા જોખમો અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર બાળકોની પ્રવૃત્તિના આધારે તેમની વર્તણૂકીય પ્રોફાઇલિંગ થઈ શકે છે અને વ્યક્તિગત ડેટાનો દુરુપયોગ થવાની શક્યતા પણ રહે છે. અરજીમાં આવા જોખમોથી બાળકોને સુરક્ષિત રાખવા માટે મજબૂત નિયમનકારી વ્યવસ્થા બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. આ મામલો માત્ર Instagram અને Facebook પૂરતો મર્યાદિત નથી. અરજીમાં સોશિયલ મીડિયા ઉપરાંત અન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મને પણ આવરી લેવાની માગ કરવામાં આવી છે. એટલે કે સગીરોને ઓનલાઈન સેવાઓ સાથે જોડતી વખતે તેમની ઉંમર અને માતાપિતા અથવા વાલીની સંમતિ અંગે એક સમાન અને સ્પષ્ટ નિયમ બનાવવાની જરૂરિયાત દર્શાવવામાં આવી છે.
હાલમાં સુપ્રીમ કોર્ટે આ અરજી પર કેન્દ્ર સરકારને નોટિસ આપી છે. તેનો અર્થ એ છે કે આ મુદ્દે સરકારનો જવાબ મહત્વનો રહેશે. સરકાર તરફથી કોર્ટમાં શું જવાબ આપવામાં આવે છે અને બાળકોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગ અંગે કયા નિયમો અથવા સુરક્ષા પગલાં સૂચવવામાં આવે છે તેના પર હવે નજર રહેશે. જો અરજીમાં કરવામાં આવેલી માગણીઓને કોર્ટ અને સરકાર તરફથી સ્વીકારવામાં આવે છે તો ભારતમાં બાળકોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગ અંગેના નિયમોમાં મોટો ફેરફાર થઈ શકે છે. ખાસ કરીને 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના વપરાશકર્તાઓ માટે માતાપિતાની સંમતિ, ઉંમરની ચકાસણી અને વાલીની ઓળખની પુષ્ટિ જેવી વ્યવસ્થા ફરજિયાત બની શકે છે.
જોકે હાલમાં માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી જવાબ માંગ્યો છે. તેથી 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે Instagram, Facebook અથવા અન્ય સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર એકાઉન્ટ બનાવવાનું તાત્કાલિક બંધ થઈ ગયું છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. આગળ કોર્ટમાં થનારી સુનાવણી અને સરકારના જવાબ બાદ જ આ મુદ્દે કોઈ અંતિમ સ્થિતિ સ્પષ્ટ થશે. આ મામલાએ ભારતમાં બાળકોની ઓનલાઈન સુરક્ષા અને સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓની જવાબદારી અંગે ફરી ચર્ચા શરૂ કરી છે. એક તરફ બાળકોને ડિજિટલ દુનિયાથી સંપૂર્ણપણે દૂર રાખવાનો પ્રશ્ન છે, તો બીજી તરફ તેમની સુરક્ષા, ખાનગી માહિતી અને ઉંમરને અનુરૂપ ડિજિટલ વાતાવરણ સુનિશ્ચિત કરવાનો પડકાર છે. હવે સુપ્રીમ કોર્ટમાં આ અંગે આગળ શું નિર્ણય આવે છે તેના પર સમગ્ર ડિજિટલ ક્ષેત્રની નજર રહેશે.
Social Media Rules, Instagram, Facebook, Supreme Court, Child Safety
