આપણા ધાર્મિક કાર્યક્રમો ઘોંઘાટિયા અને પ્રદૂષિત થઈ ગયા છે. આપણે ત્યાં ગણપતિવિસર્જન વખતે કાન ફાડી નાંખે તેવું ડીજે સાંભળવા મળે છે અને નવરાત્રિમાં માતાજીના ગરબાને નામે હિન્દી ફિલ્મોનાં ગીતો સાંભળવા મળે છે. આપણાં તીર્થસ્થળો ટુરિસ્ટ કેન્દ્રો બની ગયાં છે, જેમાં દારૂથી માંડી માંસાહાર જેવાં દૂષણો જોવા મળે છે પણ કોઈને ફરક પડતો નથી. તાજેતરમાં પવિત્ર બદરીનાથ ધામમાં સંગીતનો કોન્સર્ટ યોજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં ભક્તિ સંગીતને બદલે ફિલ્મી ગીતો વગાડવામાં આવ્યાં હતાં અને ફિલ્મી કલાકારો દ્વારા કામોત્તેજક ડાન્સ પણ કરવામાં આવ્યા હતા. ભાજપના વરિષ્ઠ નેતા મુરલી મનોહર જોષીએ આ પ્રકારના મ્યુઝિક કોન્સર્ટનો વિરોધ કર્યો તે પછી ઉત્તરાખંડની ભાજપ સરકાર આ વિવાદથી પોતાને અલગ કરવા પ્રયત્ન કરી રહી છે.
બદરીનાથ ધામ ખાતે ૧૯ અને ૨૦ સપ્ટેમ્બરના રોજ યોજાયેલા દેવભૂમિ સાંસ્કૃતિક મહોત્સવ-૨૦૨૬ના કેટલાક વીડિયો સોશ્યલ મીડિયા પર વાયરલ થયા તે પછી મંદિરની બાજુના વિસ્તારમાં મોટા અવાજે સંગીત અને ડીજે સાથે આવા કાર્યક્રમનું આયોજન કેમ કરવામાં આવ્યું તે અંગે પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. અગાઉ એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે આ કાર્યક્રમ ચમોલી જિલ્લા વહીવટીતંત્ર અને ભારતીય સેના દ્વારા સંયુક્ત રીતે યોજવામાં આવ્યો હતો. ઉત્તરાખંડના મુખ્ય મંત્રી પુષ્કરસિંહ ધામીએ પણ આ કાર્યક્રમમાં હાજરી આપી હતી, પરંતુ વિવાદ પેદા થયા બાદ ચમોલી જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ ગૌરવ કુમારે જણાવ્યું હતું કે સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોની પસંદગીમાં વહીવટીતંત્રની કોઈ ભૂમિકા નથી અને તેમની પાસેથી કોઈ પૂર્વ પરવાનગી લેવામાં આવી ન હતી.
આ કાર્યક્રમમાં શાળાનાં બાળકો, યુનિવર્સિટીનાં વિદ્યાર્થીઓ, સ્થાનિક કલાકારો અને સેના સંબંધિત કાર્યક્રમો તેમજ રાજ્યની મશહૂર ગાયિકા પ્રિયંકા મેહરનું અશ્લીલ ચેનચાળાયુક્ત નૃત્ય પણ સામેલ હતું. આ કાર્યક્રમ દરમિયાન કોઈ મોટાં વિરોધ-પ્રદર્શનો થયાં ન હતાં. આ કાર્યક્રમના વીડિયો પાછળથી સોશ્યલ મીડિયા પર ફરવા લાગ્યા હતા. તેમાં મોટા અવાજે સાઉન્ડ સિસ્ટમ, ડીજે અને નૃત્યનાં માદક દૃશ્યો સામેલ હતાં. આ પછી, પ્રશ્નો ઊભા થવા લાગ્યા કે બદરીનાથ જેવા ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક સ્થળની આટલી નજીક આવા કાર્યક્રમનું સ્વરૂપ શું હોવું જોઈએ?
ભાજપના માર્ગદર્શક મંડળમાં રહેલા વરિષ્ઠ નેતા અને ભૂતપૂર્વ કેન્દ્રીય મંત્રી મુરલી મનોહર જોશીએ સોશ્યલ મીડિયા પર આ કાર્યક્રમ સામે વાંધો વ્યક્ત કર્યો ત્યારે આ વિવાદ વધુ ચર્ચામાં આવ્યો હતો. તેમણે ૨૫ સપ્ટેમ્બરના રોજ સોશ્યલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર લખ્યું હતું કે બદરીનાથ ધામમાં સંગીત કાર્યક્રમની મંજૂરી આપવી એ માત્ર સાંસ્કૃતિક ધોરણોનું ઉલ્લંઘન નથી પણ ધામની પવિત્રતા પર સીધો હુમલો પણ છે. આદિ ગુરુ શંકરાચાર્યે હિમાલયના શાંતિપૂર્ણ વાતાવરણમાં ભગવાનની પૂજા અને ધ્યાન માટે બદરીનાથ ધામની સ્થાપના કરી હતી.
જ્યાં પરંપરાગત રીતે શંખ વગાડવા પર પણ પ્રતિબંધ છે, ત્યાં ઘોંઘાટિયા સંગીતના કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવું એ ભારતીય આધ્યાત્મિક, સાંસ્કૃતિક અને પર્યાવરણીય મૂલ્યોની વિરુદ્ધ છે. આ પરિસ્થિતિ દેવભૂમિ ઉત્તરાખંડને ધીમે ધીમે બજારની સંસ્કૃતિ તરફ ધકેલવાનું પ્રતીક છે. તેમણે ભારતીય સંસ્કૃતિના અનુયાયીઓ, શંકરાચાર્યો અને સંતોને આ મુદ્દા પર અસરકારક અવાજ ઉઠાવવા અપીલ કરી. તેમણે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોને આવા કાર્યક્રમો પર પ્રતિબંધ મૂકીને દેવભૂમિની ગરિમા અને આધ્યાત્મિક સ્વભાવ જાળવવા વિનંતી પણ કરી હતી. મુરલી મનોહર જોશીના આ નિવેદન પછી પૂજારીઓ, સંતો અને વિપક્ષો દ્વારા પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા.
ઉત્તરાખંડ ચાર ધામ તીર્થ પુરોહિત મહાપંચાયતના મહામંત્રી ડૉ. બ્રિજેશ સતીએ કહ્યું કે સંગીતના કાર્યક્રમના ઉદ્દેશ સામે અમને કોઈ વાંધો નથી, પરંતુ તેના સ્વરૂપ અને પ્રસ્તુતિ પર અમને પ્રશ્નો છે. બદરીનાથ ધામની ધાર્મિક, આધ્યાત્મિક અને પૌરાણિક માન્યતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને કાર્યક્રમો યોજવા જોઈએ. જ્યારે જિલ્લા વહીવટીતંત્રે ૯ સપ્ટેમ્બરે કાર્યક્રમ અંગે બેઠક માટે આદેશ જારી કર્યો હતો અને ૧૧ સપ્ટેમ્બરે સમીક્ષા બેઠક યોજાઈ હતી, ત્યારે એ સ્પષ્ટ થવું જોઈએ કે કાર્યક્રમની રૂપરેખા કોણે તૈયાર કરી હતી અને તેનું આયોજન કોણ કર્યું હતું? તેમણે ૧૬ એપ્રિલે કપાટ ખૂલતાં પહેલાં બદરીનાથમાં યોજાયેલા અન્ય એક સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે અને ભવિષ્યમાં આવી પરિસ્થિતિને રોકવા માટે સ્પષ્ટ નીતિની માંગ કરી છે.
જ્યોતિર્મઠ સાથે સંકળાયેલા અને અવિમુક્તેશ્વરાનંદ સરસ્વતીના શિષ્ય સ્વામી મુકુન્દાનંદ ગિરિ પણ કાર્યક્રમના ફોર્મેટ પર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. તેમના વિડીયો નિવેદનમાં તેમણે કહ્યું છે કે સ્થાનિક સંસ્કૃતિ, ખોરાક, પોશાક અને લશ્કરી વીરતાનું પ્રદર્શન પોતાની જગ્યાએ મહત્ત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ મોટા ડીજે અને લાઉડસ્પીકર સાથે નૃત્ય જેવા કાર્યક્રમો બદરીનાથની ધાર્મિક પરંપરા અને ગરિમાને અનુરૂપ નથી. લોકો શાંતિ, ધ્યાન અને આધ્યાત્મિક અનુભવ માટે હિમાલય આવે છે અને સરકારે તીર્થ વિસ્તારોમાં આવા કાર્યક્રમો માટે સ્પષ્ટ વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.
ઉત્તરાખંડ રાજ્યના ધાર્મિક બાબતો અને પર્યટન મંત્રી સતપાલ મહારાજ કહે છે કે બદરીનાથ મંદિરની પૂજા પરંપરામાં શંખના ઉપયોગ સાથે સંકળાયેલી ધાર્મિક માન્યતાને ધામમાં સંગીત પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ તરીકે જોઈ શકાય નહીં. ઉત્તરાખંડના કેબિનેટ મંત્રી સતપાલ મહારાજના નિવેદન કે બદરીનાથ મંદિરમાં શંખ વગાડવામાં આવતો નથી કારણ કે તે હાડકાથી બનેલું છે, તેના કારણે એક નવો વિવાદ શરૂ થયો છે. સતપાલ મહારાજ મંદિરમાં શંખ વગાડવાની મનાઈ હોવા છતાં, મંદિરમાં યોજાતા સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમની ટીકાનો જવાબ આપી રહ્યા હતા.
સતપાલ મહારાજે કહ્યું કે બદરીનાથ ધામમાં સંગીત, નૃત્ય કે સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો પર કોઈ પ્રતિબંધ નથી અને તેનાથી વિપરીત અહેવાલોને પાયાવિહોણા ગણાવીને ફગાવી દીધા હતા. તેમણે કહ્યું કે મંદિરની અંદર શંખ વગાડવામાં આવતો નથી, પરંતુ પરિસરની બહાર આવું કરવા પર કોઈ પ્રતિબંધ નથી. શંખ મંદિરની અંદર ફૂંકવામાં આવતો ન હતો કારણ કે તે હાડકાનો બનેલો હતો. તેમની ટિપ્પણીનો ઉત્તરાખંડ કોંગ્રેસ તરફથી તીવ્ર પ્રતિભાવ મળ્યો હતો, જેમાં કોંગ્રેસ પાર્ટીના વરિષ્ઠ નેતા અને ઉત્તરાખંડ કોંગ્રેસના ઉપપ્રમુખ સૂર્યકાંત ધસ્માનાએ કહ્યું કે સતપાલ મહારાજનું સ્પષ્ટીકરણ વિજ્ઞાન અને સનાતન પરંપરાઓ બંનેની સમજણનો અભાવ દર્શાવે છે.
બદરીનાથ ધામમાં આયોજિત કાર્યક્રમમાં ઉત્તરાખંડની લોક ગાયિકા પ્રિયંકા મહેરે પણ પર્ફોર્મ કર્યું હતું. કાર્યક્રમ દરમિયાન લોકોના નાચવાના વીડિયો સામે આવ્યા હતા. આ પછી સોશ્યલ મીડિયા પર આ અંગે ચર્ચા તેજ બની છે. કાર્યક્રમનો વિરોધ કરનારાઓનું કહેવું છે કે બદરીનાથ ધામ માત્ર એક પર્યટન સ્થળ નથી, પરંતુ કરોડો ભક્તો માટે આસ્થાનું કેન્દ્ર છે. દેશના વિવિધ ભાગોમાંથી લોકો ભગવાન બદરી વિશાલનાં દર્શન કરવા માટે ધામ પહોંચે છે.
મંદિરના સંતો અને પુજારીઓએ ધાર્મિક પરંપરાઓ અને શિષ્ટાચારનો હવાલો આપીને આવા કાર્યક્રમના ફોર્મેટ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો છે. ઉત્તરાખંડ ચાર ધામ તીર્થ પુરોહિત મહાપંચાયતના મહામંત્રી ડૉ. બ્રિજેશ સતીએ પણ આ કાર્યક્રમ પ્રત્યે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. બદરીનાથ ધામમાં ધાર્મિક પરંપરાઓનો ઉલ્લેખ કરતાં તેમણે કહ્યું કે ત્યાં શંખનો અવાજ પ્રતિબંધિત છે. તેમણે એક સંતની ફરિયાદ બાદ લાઉડસ્પીકર પર ભજન વગાડવા પર હાઇકોર્ટ દ્વારા અગાઉ લગાવવામાં આવેલા પ્રતિબંધનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે હાલમાં ચાલી રહેલા ડીજે કોન્સર્ટ સામે પણ વાંધો ઉઠાવ્યો હતો.
બદરીનાથમાં આ વિવાદ હજુ સુધી કોઈ નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યો નથી. એક પક્ષ આને મંદિરની ધાર્મિક અને પૌરાણિક પવિત્રતા સાથે જોડાયેલ માને છે. બીજો પક્ષ દલીલ કરે છે કે બદરીનાથની પરંપરા સંગીત અને સાંસ્કૃતિક પ્રદર્શનને સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત કરતી નથી. એક સ્થાનિક પત્રકારના જણાવ્યા મુજબ કાર્યક્રમ દરમિયાન કોઈ વિરોધ થયો ન હતો અને સોશ્યલ મીડિયા પર વીડિયો આવ્યા પછી વિવાદ શરૂ થયો હતો. વહીવટીતંત્રનો દાવો છે કે સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોનું આયોજન સેના દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને કોઈ પૂર્વ પરવાનગી લેવામાં આવી ન હતી. જો કે એટલું નક્કી છે કે બદરીનાથ ધામમાં હવે પછી કોઈ ઘોંઘાટિયા મ્યુઝિક કોન્સર્ટ યોજાશે નહીં.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
