મધ્ય પૂર્વમાં ફરી એકવાર તણાવ ચરમસીમાએ પહોંચી ગયો છે. વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી વેપાર માર્ગોમાંના એક એવા હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની ખેંચતાણ વધુ ગંભીર બની રહી છે. અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનને કડક શબ્દોમાં ચેતવણી આપતાં કહ્યું છે કે જો ઈરાન ઉશ્કેરણીભર્યા પગલાં બંધ નહીં કરે તો તેને ગંભીર પરિણામો ભોગવવા પડશે. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે જરૂર પડશે તો ઈરાનના પાવર પ્લાન્ટ, પુલો અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને નિશાન બનાવવામાં આવશે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ કેમ મહત્વનો?
હોર્મુઝની ખાડી વિશ્વ માટે ઊર્જાનું મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર માનવામાં આવે છે. દરરોજ વિશ્વના મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઈલ અને એલએનજીનો જથ્થો આ જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે. સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કુવૈત, કતાર અને ઈરાક જેવા દેશોનું તેલ આ માર્ગે વિશ્વભરમાં પહોંચે છે.જો આ માર્ગ બંધ થાય અથવા અવરોધાય તો વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવમાં ભારે વધારો થઈ શકે છે. તેની સીધી અસર ભારત સહિત અનેક દેશોની અર્થવ્યવસ્થા પર પડી શકે છે.
ટ્રમ્પની કડક ચેતવણી
ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે અમેરિકા પોતાની સુરક્ષા અને તેના સાથી દેશોના હિતો સાથે કોઈ સમાધાન કરશે નહીં. જો ઈરાન હોર્મુઝમાં અવરોધ ઊભો કરશે અથવા અમેરિકી હિતોને નુકસાન પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરશે તો અમેરિકા અત્યંત કડક સૈન્ય કાર્યવાહી કરશે.તેમણે કહ્યું કે અમેરિકા પાસે એવી ક્ષમતા છે કે ઈરાનના મહત્વપૂર્ણ વીજ ઉત્પાદન કેન્દ્રો, પુલો, સૈન્ય મથકો અને અન્ય વ્યૂહાત્મક સ્થળોને ટૂંકા સમયમાં નિશાન બનાવી શકે.
ઈરાનનું વલણ
ઈરાને અગાઉ અનેક વખત ચેતવણી આપી છે કે જો તેના પર દબાણ વધશે અથવા તેના તેલના વેપારને રોકવાનો પ્રયાસ થશે તો તે હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં અવરોધ ઊભો કરી શકે છે. ઈરાનનું માનવું છે કે તે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોની રક્ષા માટે દરેક જરૂરી પગલું ભરશે.આ નિવેદનો બાદ સમગ્ર વિશ્વની નજર ફરી મધ્ય પૂર્વ તરફ કેન્દ્રિત થઈ ગઈ છે.
અમેરિકાની વ્યૂહરચના
અમેરિકા લાંબા સમયથી પર્શિયન ગલ્ફ વિસ્તારમાં પોતાની નૌકાદળની હાજરી જાળવી રાખે છે. હોર્મુઝમાં વેપાર અને જહાજોની સુરક્ષા માટે અમેરિકી યુદ્ધજહાજો સતત પેટ્રોલિંગ કરે છે.અમેરિકાનું કહેવું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી માર્ગોને ખુલ્લા રાખવા માટે જરૂરી તમામ પગલાં લેવામાં આવશે.
વિશ્વ પર અસર
જો હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં અવરોધ સર્જાશે તો:
ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ભારે વધારો થઈ શકે.
પેટ્રોલ અને ડીઝલ મોંઘા બની શકે.
વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર અસર પડશે.
શિપિંગ ખર્ચ વધશે.
શેરબજારમાં ભારે ઉતાર-ચઢાવ આવી શકે.
મોંઘવારીમાં વધારો થઈ શકે.
ભારત માટે શું અસર?
ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાતનો મોટો ભાગ આયાત કરે છે અને તેમાં મધ્ય પૂર્વના દેશોનો મોટો હિસ્સો છે. જો હોર્મુઝ માર્ગમાં અવરોધ આવે તો ભારતને ક્રૂડ ઓઈલ મોંઘું ખરીદવું પડી શકે છે. પરિણામે પેટ્રોલ, ડીઝલ, ગેસ અને પરિવહન ખર્ચમાં વધારો થવાની શક્યતા વધી શકે છે.
સૈન્ય તણાવ વધવાની આશંકા
રક્ષણ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે શબ્દયુદ્ધ જો સૈન્ય કાર્યવાહીમાં ફેરવાય તો સમગ્ર મધ્ય પૂર્વમાં અસ્થિરતા વધી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં અનેક દેશો પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયની ચિંતા
યુરોપિયન દેશો, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને અન્ય વૈશ્વિક સંગઠનો સતત બંને દેશોને સંયમ રાખવાની અપીલ કરી રહ્યા છે. તેમનું માનવું છે કે યુદ્ધ અથવા હોર્મુઝમાં અવરોધથી સમગ્ર વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા પર ગંભીર અસર પડી શકે છે.
આગળ શું?
હાલ વિશ્વની નજર અમેરિકા અને ઈરાનની આગામી કાર્યવાહી પર ટકી છે. જો બંને દેશો રાજદ્વારી માર્ગ અપનાવે તો સ્થિતિ સામાન્ય બની શકે છે. પરંતુ જો તણાવ વધુ વધશે તો માત્ર મધ્ય પૂર્વ જ નહીં, સમગ્ર વિશ્વ તેની અસર અનુભવશે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને સર્જાયેલી આ પરિસ્થિતિ માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો વિવાદ નથી, વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને વિશ્વ અર્થવ્યવસ્થા માટે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો બની ગયો છે. હવે આવનારા દિવસોમાં બંને દેશો શું નિર્ણય લે છે તેના પર સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે.
