ઈંધણ ભરવા માટે થયેલા બે કલાકના રોકાણે ભારત-સેશેલ્સ સંબંધોની મજબૂત પાયાની રચના કરી, આજે પીએમ મોદીની મુલાકાત સાથે ફરી ચર્ચામાં આવ્યો 50 વર્ષ જૂનો ઐતિહાસિક પ્રસંગ
ભારત અને સેશેલ્સ વચ્ચેના સંબંધો આજે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીના નવા શિખરો સર કરી રહ્યા છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની સેશેલ્સ મુલાકાત દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે સંરક્ષણ, બ્લૂ ઈકોનોમી, દરિયાઈ સુરક્ષા અને વિકાસને લઈને અનેક મહત્વપૂર્ણ કરારો થયા છે. પરંતુ આ મજબૂત સંબંધોની શરૂઆત આજે નહીં, લગભગ 50 વર્ષ પહેલાં થઈ હતી. વર્ષ 1976માં ભારતના તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીનો સેશેલ્સમાં થયેલો માત્ર બે કલાકનો ટેકનિકલ સ્ટોપઓવર ભારતની “ફ્યુઅલ ડિપ્લોમસી”નું અનોખું ઉદાહરણ બની ગયો હતો.
નવા દેશની ધરતી પર ભારતનો પહેલો કૂટનીતિક સંદેશ
29 જૂન 1976ના રોજ સેશેલ્સને બ્રિટન પાસેથી સ્વતંત્રતા મળી હતી. તે સમયે દેશને આઝાદી મળ્યાને માત્ર સાડા ત્રણ મહિના જ થયા હતા. નવો દેશ પોતાની વિદેશ નીતિ અને વૈશ્વિક ઓળખ ઉભી કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો હતો.એવા સમયે 17 ઑક્ટોબર 1976ના રોજ ઇન્દિરા ગાંધીનું વિમાન મહે એરપોર્ટ પર માત્ર ઈંધણ ભરાવવા માટે લગભગ બે કલાક રોકાયું હતું. આ કોઈ સત્તાવાર રાજકીય પ્રવાસ નહોતો. તેઓ મોરિશિયસ, તાન્ઝાનિયા અને ઝામ્બિયાના 10 દિવસના પ્રવાસ બાદ ભારત પરત ફરી રહ્યા હતા. છતાં આ ટૂંકા રોકાણે ભારત અને સેશેલ્સ વચ્ચે વિશ્વાસ અને મિત્રતાના સંબંધોની શરૂઆત કરી.
એરપોર્ટ પર ઐતિહાસિક સ્વાગત
મહે એરપોર્ટ પર તે દિવસે વિશેષ તૈયારીઓ કરવામાં આવી હતી. રનવે પર રેડ કાર્પેટ પાથરવામાં આવ્યો હતો. સેશેલ્સના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેનચમ પોતાના કેબિનેટના મંત્રીઓ અને વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સાથે ભારતના વડાપ્રધાનના સ્વાગત માટે હાજર રહ્યા હતા.માત્ર બે કલાકના સ્ટોપઓવર છતાં બંને દેશોના નેતાઓ વચ્ચે થયેલી મુલાકાતે વિશ્વને સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો કે ભારત નવા સ્વતંત્ર દેશો સાથે વિશ્વાસપૂર્ણ સંબંધો સ્થાપિત કરવા પ્રતિબદ્ધ છે.
શીત યુદ્ધ વચ્ચે ભારતની અલગ વ્યૂહરચના
1976નો સમય વિશ્વ રાજકારણ માટે અત્યંત સંવેદનશીલ હતો. અમેરિકા અને સોવિયેત સંઘ વચ્ચે શીત યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું. હિંદ મહાસાગર મહાસત્તાઓની સ્પર્ધાનું કેન્દ્ર બની ગયો હતો.અમેરિકા ડિએગો ગાર્સિયામાં પોતાનું સૈન્ય મથક મજબૂત બનાવી રહ્યું હતું, જ્યારે સોવિયેત સંઘ પણ આ વિસ્તારમાં પોતાનો પ્રભાવ વધારવા પ્રયત્નશીલ હતો. આ સંજોગોમાં ભારતે હિંદ મહાસાગરને “શાંતિ વિસ્તાર” જાહેર કરવાની માંગ ઉઠાવી હતી અને કોઈપણ મહાસત્તાના પ્રભાવથી દૂર રાખવાની નીતિ અપનાવી હતી. સેશેલ્સ જેવા નાના ટાપુ દેશો સાથેના સંબંધો આ વ્યૂહરચનાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ હતા.
એક વર્ષમાં બદલાઈ ગઈ સત્તા
ઇન્દિરા ગાંધીના સ્ટોપઓવર પછી થોડા જ મહિનાઓમાં સેશેલ્સના રાજકારણમાં મોટો ફેરફાર આવ્યો. 5 જૂન 1977ના રોજ રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેનચમ વિદેશ પ્રવાસે હતા ત્યારે વડાપ્રધાન ફ્રાન્સ આલ્બર્ટ રેનેએ સૈન્ય બળવો કરીને સત્તા કબજે કરી લીધી.ભારતે સરકાર બદલાયા પછી પણ સેશેલ્સ સાથેના સંબંધોમાં કોઈ ઘટાડો કર્યો નહીં. નવી સરકાર સાથે પણ સહયોગ ચાલુ રાખ્યો અને સમય જતાં બંને દેશો વચ્ચે સંરક્ષણ, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને દરિયાઈ સુરક્ષા ક્ષેત્રે સહકાર વધતો ગયો.
ફ્યુઅલ ડિપ્લોમસી એટલે શું?
સામાન્ય રીતે કોઈ દેશનું વિમાન માત્ર ઈંધણ ભરાવવા માટે અન્ય દેશમાં રોકાય તો તેને ટેકનિકલ સ્ટોપ માનવામાં આવે છે. પરંતુ ઇન્દિરા ગાંધીના આ રોકાણે સાબિત કર્યું કે રાજદ્વારીમાં દરેક ક્ષણ મહત્વપૂર્ણ હોય છે.
માત્ર બે કલાકમાં થયેલી મુલાકાતે બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસનું એવું બીજ વાવ્યું કે આગળના પાંચ દાયકામાં તે મજબૂત ભાગીદારીમાં ફેરવાયું. રાજદ્વારીના નિષ્ણાતો આ ઘટનાને ભારતની “ફ્યુઅલ ડિપ્લોમસી”નું સફળ ઉદાહરણ માને છે.
ભારત માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે સેશેલ્સ?
સેશેલ્સ હિંદ મહાસાગરના મધ્યમાં આવેલું વ્યૂહાત્મક ટાપુ દેશ છે. વૈશ્વિક વેપાર માટેના મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી માર્ગો તેની આસપાસથી પસાર થાય છે.
ભારત માટે સેશેલ્સનું મહત્વ અનેક કારણોસર છે:
હિંદ મહાસાગરમાં દરિયાઈ સુરક્ષા.
ચાંચિયાગીરી સામે સંયુક્ત કાર્યવાહી.
બ્લૂ ઈકોનોમીમાં સહયોગ.
સંરક્ષણ અને કોસ્ટ ગાર્ડ તાલીમ.
ઈન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં વ્યૂહાત્મક સંતુલન.
આ કારણે ભારત છેલ્લા અનેક વર્ષોથી સેશેલ્સને સંરક્ષણ સાધનો, તાલીમ, જહાજો, હેલિકોપ્ટર અને ટેકનિકલ સહાય પૂરી પાડી રહ્યું છે.
પીએમ મોદીની મુલાકાતે સંબંધોને મળ્યો નવો વેગ
વર્ષ 2026માં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સેશેલ્સના 50મા સ્વતંત્રતા દિવસની ઉજવણીમાં મુખ્ય અતિથિ તરીકે પહોંચ્યા. આ મુલાકાત દરમિયાન તેમણે સેશેલ્સની સંસદને સંબોધન કરનાર પ્રથમ ભારતીય વડાપ્રધાન બનવાનો ઇતિહાસ રચ્યો.
મુલાકાત દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે સંરક્ષણ, ડિજિટલ સહયોગ, બ્લૂ ઈકોનોમી, દરિયાઈ સુરક્ષા અને અન્ય અનેક ક્ષેત્રોમાં કુલ 19 મહત્વપૂર્ણ કરારો થયા. વડાપ્રધાન મોદીને સેશેલ્સ દ્વારા “Guardian of the Blue Horizon” સન્માનથી પણ નવાજવામાં આવ્યા.
50 વર્ષની મિત્રતાનો મજબૂત આધાર
ભારત અને સેશેલ્સ વચ્ચે સત્તાવાર રાજદ્વારી સંબંધો 29 જૂન 1976થી શરૂ થયા હતા. ત્યારથી બંને દેશોએ પરસ્પર વિશ્વાસ, વિકાસ અને સુરક્ષાના ક્ષેત્રમાં સતત સહયોગ કર્યો છે.ભારતના નૌકાદળે અનેક વખત સેશેલ્સને દરિયાઈ સુરક્ષા આપવામાં મદદ કરી છે. આરોગ્ય, શિક્ષણ, ક્ષમતા નિર્માણ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને માનવ સંસાધન વિકાસમાં પણ ભારત મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર રહ્યું છે.
આજના સમયમાં 1976ના બે કલાક કેમ યાદ કરવામાં આવે છે?
ઇન્દિરા ગાંધીનું તે બે કલાકનું રોકાણ આજે માત્ર ઐતિહાસિક ઘટના નથી, પરંતુ ભારતની લાંબા ગાળાની વિદેશ નીતિનું પ્રતીક છે. ભારતે નાના દેશોને માત્ર વ્યૂહાત્મક હિતોથી નહીં, પરંતુ વિશ્વાસ, સમાનતા અને વિકાસના ભાગીદાર તરીકે જોયા છે.આજે જ્યારે પીએમ મોદીની મુલાકાત દરમિયાન ભારત અને સેશેલ્સના સંબંધો નવી ઊંચાઈએ પહોંચ્યા છે, 1976ના તે બે કલાક ફરી યાદ અપાવે છે કે કૂટનીતિમાં ઘણી વખત સૌથી મોટી સફળતા લાંબા પ્રવાસોમાં નહીં, પરંતુ ટૂંકી ,અર્થપૂર્ણ મુલાકાતોમાં છુપાયેલી હોય છે. ઇંધણ ભરાવવા માટે થયેલો તે સામાન્ય સ્ટોપઓવર આજે ભારતની સફળ વિદેશ નીતિ અને હિંદ મહાસાગરમાં તેના વધતા પ્રભાવની ઐતિહાસિક શરૂઆત તરીકે ઓળખાય છે.
