ધારની ભોજશાળાના લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા વિવાદમાં મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટની ડબલ બેન્ચે હિન્દુ સમુદાયના પક્ષમાં ચુકાદો આપતાં ભોજશાળાને મા સરસ્વતી અથવા મા વાગ્દેવીનું મંદિર ગણાવ્યું છે. મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટની ઈન્દોર બેન્ચમાં જસ્ટિસ વિજયકુમાર શુક્લા અને જસ્ટિસ આલોક અવસ્થીની ડિવિઝન બેન્ચે પાંચ અરજીઓ અને ત્રણ હસ્તક્ષેપો બાદ આ નિર્ણય આપ્યો છે. હાઈ કોર્ટે ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) પાસે ભોજશાળા સંકુલનું રક્ષણ જાળવી રાખીને અહીં હિન્દુ પક્ષને પૂજા કરવાનો અધિકાર આપ્યો છે. આ મામલે જૈન પક્ષે પણ કોર્ટમાં અરજી કરી હતી. જૈન સમુદાયનાં અરજદારોએ દલીલ કરી હતી કે આ સંકુલમાંથી જે મૂર્તિ મળી આવી હતી તે જૈન પરંપરા મુજબની મૂર્તિ હતી, જે અત્યારે લંડનના મ્યુઝિયમમાં છે.
મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે કહ્યું કે ભોજશાળા સંકુલ અને કમલ મૌલા મસ્જિદના વિવાદિત વિસ્તારનું ધાર્મિક સ્થાન ભોજશાળા અને દેવી વાગ્દેવી સરસ્વતીના મંદિર તરીકે ગણવામાં આવે છે. યાત્રાળુઓને મૂળભૂત સુવિધાઓ પૂરી પાડવી, કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવી અને દેવતાઓની પવિત્રતા જાળવવી અને તેમના મૂળ સ્વરૂપનું જતન કરવું એ બંધારણીય ફરજ છે. અમને જાણવા મળ્યું છે કે આ સ્થાન પર હિન્દુ પૂજાનું સાતત્ય સમય જતાં ક્યારેય સમાપ્ત થયું નથી. હાઈ કોર્ટે કહ્યું કે આ કેસમાં પુરાતત્ત્વીય અને ઐતિહાસિક તથ્યો અને અયોધ્યા કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા સ્થાપિત સિદ્ધાંતોના આધારે તે પોતાના નિષ્કર્ષ પર પહોંચી છે. કોર્ટે વધુમાં કહ્યું કે જ્યાં સુધી અરજદારોની લંડન મ્યુઝિયમમાંથી દેવી સરસ્વતીની મૂર્તિ પાછી લાવવાની અને તેને ભોજશાળા સંકુલમાં ફરીથી સ્થાપિત કરવાની માંગણીનો સંબંધ છે, ત્યાં સુધી અરજદારોએ ભારત સરકારને પહેલાથી જ ઘણી રજૂઆતો કરી છે.
ભારત સરકાર લંડન મ્યુઝિયમમાંથી દેવી સરસ્વતીની મૂર્તિ પાછી લાવવાની અને તેને ભોજશાળા સંકુલમાં ફરીથી સ્થાપિત કરવા અંગેની આ રજૂઆતો પર વિચાર કરી શકે છે. મુસ્લિમ સમુદાયના ધાર્મિક અધિકારોનું રક્ષણ કરવા અને પક્ષકારો વચ્ચે સંપૂર્ણ ન્યાય સુનિશ્ચિત કરવા માટે, જો મુસ્લિમ પક્ષ ધાર જિલ્લામાં મસ્જિદના નિર્માણ માટે યોગ્ય જમીન ફાળવવા માટે અરજી રજૂ કરે છે, તો રાજ્ય સરકાર કાયદા અનુસાર આવી અરજી પર વિચાર કરી શકે છે અને મુસ્લિમ સમુદાયને યોગ્ય જમીન ફાળવી શકે છે.
મુસ્લિમ પક્ષ વતી એડવોકેટ અશર વારસીએ કહ્યું કે તેઓ આ નિર્ણયથી સંતુષ્ટ નથી. હાઈ કોર્ટે તે સ્થળને મંદિર જાહેર કર્યું છે, જેને પહેલાં મસ્જિદ માનવામાં આવતી હતી. અમને કહેવામાં આવ્યું છે કે જમીન બીજી જગ્યાએ આપવામાં આવશે. અમે સમગ્ર નિર્ણયનો વિગતવાર અભ્યાસ કરીશું અને જો અમારા મુદ્દાઓને સંતોષકારક રીતે ધ્યાનમાં લેવામાં નહીં આવે, તો અમે ચોક્કસપણે સુપ્રીમ કોર્ટનો સંપર્ક કરીશું.
અત્યારે કોર્ટે તેને મંદિર માન્યું છે, તેથી ત્યાં નમાજ અદા કરવામાં આવશે નહીં. કોર્ટે મુખ્યત્વે ASI રિપોર્ટના આધારે પોતાનો નિર્ણય આપ્યો છે, પરંતુ અમે આ રિપોર્ટને પણ પડકારીશું. સર્વે કરવાની પદ્ધતિ સાચી ન હતી અને અમારાં તથ્યો પર્યાપ્ત રીતે ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યાં ન હતાં. અમારો દાવો હજુ પણ એટલો જ છે કે આ મિલકત ૭૦૦ વર્ષથી મુસ્લિમ સમુદાયની છે. આ દાવો જૂના રાજ્ય ગેઝેટ અને ASIના આદેશો પર આધારિત છે.
ધારમાં ભોજશાળા એ ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) ના રક્ષણ હેઠળનું એક આશરે એક હજાર વર્ષ પુરાણું ઐતિહાસિક સંકુલ છે. હિન્દુ પક્ષ તેને દેવી સરસ્વતી અથવા વાગ્દેવીને સમર્પિત મંદિર અને શિક્ષણનું પ્રાચીન કેન્દ્ર તરીકે વર્ણવે છે, જ્યારે મુસ્લિમ પક્ષ તેને કમાલ મૌલા મસ્જિદ કહે છે. આ કેસમાં, બંને પક્ષો વ્યાપક અધિકારોની માંગણી કરી રહ્યા હતા. વર્તમાન વ્યવસ્થા હેઠળ હિન્દુ સમુદાયને મંગળવારે પૂજા કરવાની છૂટ છે, જ્યારે મુસ્લિમ સમુદાયને શુક્રવારે નમાજ અદા કરવાની છૂટ છે. આ સંકુલ અન્ય દિવસોમાં પ્રવાસીઓ માટે ખુલ્લું રહે છે.
૨૦૨૨ માં જ્યારે હિન્દુ ફ્રન્ટ ફોર જસ્ટિસ અને અન્ય અરજદારોએ હાઇકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી ત્યારે આ વિવાદ કોર્ટમાં એક નવા તબક્કામાં પહોંચ્યો હતો. આ અરજીમાં ભોજશાળાના ધાર્મિક સ્વરૂપને નક્કી કરવા, હિન્દુ સમુદાયને નિયમિત પૂજાનો અધિકાર આપવા અને પરિસરમાં નમાજ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માંગણી કરવામાં આવી હતી. આ પછી, હાઇકોર્ટે સંકુલનો વૈજ્ઞાનિક સર્વે કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. ૨૦૨૪ માં ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) એ ૯૮ દિવસ સુધી સંકુલનો સર્વે કર્યો હતો. મુસ્લિમ પક્ષકારો સાથે સંકળાયેલી સંસ્થા મૌલાના કમાલુદ્દીન વેલ્ફેર સોસાયટી દ્વારા આ સર્વેને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે સર્વે પર રોક લગાવી ન હતી, પરંતુ રિપોર્ટને સીલબંધ રાખવાનો, પક્ષકારોને નકલો પૂરી પાડવાનો અને અંતિમ સુનાવણીમાં વાંધાઓ પર વિચાર કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
તાજેતરની સુનાવણી દરમિયાન, કોર્ટે ૧૯૩૫ ની વહીવટી વ્યવસ્થા પર પણ ચર્ચા કરી હતી, જેના હેઠળ તત્કાલીન ધાર રાજ્યએ મુસ્લિમ સમુદાયને પરિસરમાં નમાજ અદા કરવાની મંજૂરી આપી હતી. મુસ્લિમ પક્ષે કોર્ટને એમ પણ જણાવ્યું હતું કે આ સંકુલ લાંબા સમયથી કમાલ મૌલા મસ્જિદ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે અને સિવિલ કોર્ટને તેના ધાર્મિક સ્વભાવનો નિર્ણય લેવાનો અધિકાર છે. બીજી તરફ, હિન્દુ પક્ષે શિલાલેખો, સ્થાપત્ય અવશેષો, ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો અને વસંત પંચમી પર પૂજા કરવાની પરંપરાનો ઉલ્લેખ કર્યો અને તેને મંદિર ગણાવ્યું.
તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી દિગ્વિજય સિંહના કાર્યકાળ દરમિયાન, સામાન્ય લોકોના પ્રવેશ પર થોડા સમય માટે પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો અને મંગળવારની પૂજા પર પણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. બાદમાં, હિન્દુ સમુદાયને વસંત પંચમી પર પૂજા કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી અને મુસ્લિમ સમુદાયને શુક્રવારે નિર્ધારિત સમયે નમાઝ પઢવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. ૧૯૯૮માં ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણે આગામી આદેશ સુધી સંકુલમાં સામાન્ય લોકોના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. ૨૦૦૩માં મંગળવારે ફરી પૂજા કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. ASI ની હાલની વ્યવસ્થા હેઠળ, હિન્દુઓને મંગળવાર અને વસંત પંચમીના દિવસે અને મુસ્લિમોને શુક્રવારે પ્રાર્થના કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.
૨૦૧૩માં વસંત પંચમી અને શુક્રવાર એક જ દિવસે હોવાથી ધારમાં તણાવ સર્જાયો હતો. પોલીસે વધારાની સુરક્ષા વ્યવસ્થા ગોઠવવી પડી હતી. ૨૦૧૬માં શુક્રવારે વસંત પંચમી પડી ત્યારે ફરી આવી જ સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. વિસ્તારમાં તણાવ વધી ગયો હતો અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા ફરી વધારી દેવામાં આવી હતી. ૨૦૨૨માં હિન્દુ ફ્રન્ટ ફોર જસ્ટિસ અને અન્ય અરજદારોએ ભોજશાળાના ધાર્મિક સ્વભાવનું નિર્ધારણ કરવા અને હિન્દુ સમુદાયને વ્યાપક પૂજા અધિકારો આપવા માટે હાઇકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી હતી.
૨૦૨૬માં સુપ્રીમ કોર્ટે હિન્દુ પક્ષને વસંત પંચમી પર આખો દિવસ પૂજા કરવાની મંજૂરી આપી હતી. ત્યાર બાદ હાઇકોર્ટમાં એપ્રિલ અને મે મહિનામાં સુનાવણીઓ થઈ હતી, જેમાં ૧૯૩૫ના ચુકાદા, ASI સર્વે રિપોર્ટ અને ધાર્મિક દાવાઓની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. ૧૨ મેના રોજ સુનાવણી પૂર્ણ થયા બાદ હાઇકોર્ટે પોતાનો નિર્ણય અનામત રાખ્યો હતો. ભોજશાળાની આસપાસ વહીવટી અને સાંપ્રદાયિક તણાવનો ઇતિહાસ પણ રહ્યો છે. ૨૦૦૩, ૨૦૧૩ અને ૨૦૧૬ માં, જ્યારે વસંત પંચમી અને શુક્રવાર એક જ દિવસે આવ્યા, ત્યારે ધારમાં તણાવ પેદા થયો, જેના કારણે બંને પક્ષો વચ્ચે હિંસા થઈ હતી. હાઈ કોર્ટના ચુકાદા સામે જૈન સમુદાય પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરવાનો વિચાર કરી રહ્યો છે.
