સર્વોચ્ચ અદાલતે ઉંમરના આધારે ઇન્ટરનેટની પહોંચ અંગે એક મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું છે અને તેને ‘મૂળભૂત અધિકાર’ ગણાવ્યો છે. અદાલતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે બાળકોને આ અધિકારથી વંચિત રાખી શકાય નહીં અને સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ માટે ‘ચાઇલ્ડ મોડ’ (બાળકો માટેની વિશેષ વ્યવસ્થા) જેવા ઉપાયો લાગુ કરવાનું સૂચન કર્યું છે.
શનિવારે આપેલા એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સર્વોચ્ચ અદાલતે જાહેર કર્યું કે ઇન્ટરનેટ સુધી પહોંચ અને તેનો ઉપયોગ બાળકો સહિત દરેક વ્યક્તિ માટે બંધારણની કલમ ૨૧ અને ૧૯(૧)(a) હેઠળ એક મૂળભૂત અધિકાર છે. અદાલતે કહ્યું, “આપણા બાળકોની સુરક્ષા અને તેમની સ્વતંત્રતા એકબીજાના વિરોધી નથી.” ‘લાઇવ-લો’ (LiveLaw) ના અહેવાલ મુજબ જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે. વિનોદ ચંદ્રનની ખંડપીઠે સૂચન કર્યું કે બાળકોને ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરતા સંપૂર્ણપણે રોકવાને બદલે સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સમાં ‘ચાઇલ્ડ મોડ’ જેવા ઉપાયો દ્વારા તેમની ઓનલાઇન સુરક્ષા મજબૂત કરવી જોઈએ. આ અવલોકન ત્યારે કરવામાં આવ્યું જ્યારે ખંડપીઠ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ અને અન્ય ઓનલાઇન સેવાઓને બાળકોના જાતીય શોષણ અને દુર્વ્યવહાર (CSEAM) સંબંધિત સામગ્રીને શોધવા અને દૂર કરવાની વ્યવસ્થા મજબૂત કરવા માટે નિર્દેશો આપી રહી હતી.
“બાળકો પાસે સુરક્ષા અને સ્વતંત્રતા બંને હોવા જોઈએ.”
‘લાઇવ-લો’ અનુસાર ખંડપીઠે જણાવ્યું: “અમને એ કહેવામાં કોઈ સંકોચ નથી કે બંધારણની કલમ ૨૧ અને ૧૯(૧)(a) હેઠળ, ઇન્ટરનેટ સુધી પહોંચ અને તેનો ઉપયોગ દરેક વ્યક્તિ માટે મૂળભૂત અધિકાર છે. આપણા બાળકો તેમની ઉંમર ગમે તે હોય, તેઓ પણ આ જ અધિકારો ધરાવે છે. તેમને આ અધિકારોથી સંપૂર્ણપણે વંચિત રાખવા તે એટલું જ અતાર્કિક છે જેટલું એવું કહેવું કે અમુક ઉંમરથી નાના બાળકોમાં એવી ક્ષમતા નથી હોતી કે જેનું રક્ષણ થવું જોઈએ અથવા તેમની પાસે એવી અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા નથી હોતી જેનો ઉપયોગ થવો જોઈએ. આપણા બાળકોની સુરક્ષા અને તેમની સ્વતંત્રતા પરસ્પર વિરોધી નથી તેમની પાસે આ બંને હોવા જોઈએ.”
“સંપૂર્ણ પ્રતિબંધો લાદવા એ યોગ્ય ઉકેલ નથી”
ખંડપીઠે સ્વીકાર્યું કે ઇન્ટરનેટ તેના વર્તમાન સ્વરૂપમાં બાળકોની સુરક્ષા માટે જોખમો ઊભા કરે છે. જો કે અદાલતે નોંધ્યું કે જો ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ્સ હાનિકારક સામગ્રીને શોધવામાં અને દૂર કરવામાં નિષ્ફળ જાય તો બાળકોની ઇન્ટરનેટ પહોંચ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવો એ સમસ્યા માટે પીડિતને જ જવાબદાર ઠેરવવા જેવું ગણાશે. અદાલતે તપાસ કરી કે બાળકોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે શું તેમને ઇન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયાથી સંપૂર્ણપણે દૂર રાખવા જોઈએ. અદાલતે ધ્યાન દોર્યું કે અનુચ્છેદ 19(1)(a) હેઠળ મળેલા ‘વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા’ના અધિકારમાં માહિતી અને વિચારો મેળવવા પ્રાપ્ત કરવા અને તેને વહેંચવાનો અધિકાર પણ સામેલ છે.
ઇન્ટરનેટને વિચારો સર્જનાત્મક અભિવ્યક્તિ અને માહિતીના એક મંચ તરીકે વર્ણવતા અદાલતે અવલોકન કર્યું કે તેનું મહત્વ માત્ર ઓનલાઇન ઉપલબ્ધ સામગ્રી પૂરતું સીમિત નથી. તે શીખવા અન્ય લોકો સાથે જોડાવા અને માહિતી મેળવવા માટેની અનેક તકો પણ પૂરી પાડે છે. અદાલતે ટિપ્પણી કરી “ઘણા બાળકો માટે ખાસ કરીને દૂરના વિસ્તારોમાં રહેતા બાળકો માટે તે ઘણીવાર શીખવાનું અને માહિતી મેળવવાનું એકમાત્ર સાધન હોય છે.” અદાલતે એ પણ નોંધ્યું કે વિશેષ જરૂરિયાતો ધરાવતા બાળકો માટે ઇન્ટરનેટ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. તેમના માટે ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ કદાચ એકમાત્ર એવી જગ્યા હોઈ શકે છે જ્યાં તેઓ સમાન પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરી રહેલા અન્ય લોકો સાથે જોડાઈ શકે છે.
