મૈસૂરના વિશ્વપ્રસિદ્ધ દશેરા ઉત્સવમાં આ વર્ષે 61 વર્ષનો હાથી અભિમન્યુ છેલ્લી વખત ‘જંબો સવારી’માં જોવા મળશે. છેલ્લા 26 વર્ષથી શાહી સરઘસનો હિસ્સો રહેલો અભિમન્યુ વર્ષ 2000થી 750 કિલો વજનનો સોનાનો હૌદો ઉપાડીને દેવી ચામુંડેશ્વરીની યાત્રાની આગેવાની કરતો આવ્યો છે. ગયા વર્ષે નિયમો અનુસાર નિવૃત્ત થઈ ચૂકેલા અભિમન્યુને મૈસૂરના લોકોની વિનંતી પર આ વર્ષે વિદાય સરઘસની આગેવાની કરવાની તક આપવામાં આવી છે. આ કારણે મૈસૂર મહેલથી લઈને સ્થાનિક લોકોમાં તેના અંતિમ સરઘસને લઈને ભાવુક માહોલ જોવા મળી રહ્યો છે.
વન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, આ સરઘસ બાદ અભિમન્યુને મથિગોડુ હાથી શિબિરમાં મોકલવામાં આવશે. ત્યાં પણ તેની સંભાળ રાખવામાં આવશે. અભિમન્યુ સાથે વર્ષોથી જોડાયેલા મહાવત, ભોજનના પ્રભારી અને અન્ય કર્મચારીઓ માટે પણ આ ક્ષણ ખાસ છે. મહાવત વસંતાના પિતા પણ અગાઉ અભિમન્યુની સંભાળ રાખતા હતા. હવે વસંતા મથિગોડુ કેમ્પમાં પણ તેની દેખરેખ રાખશે. અભિમન્યુ પર ત્રણ પુસ્તકો લખી ચૂકેલા લેખક રમેશ ઉથપ્પાએ તેની વિદાય નિમિત્તે ભાવુક ગીત પણ તૈયાર કર્યું છે, જે સરઘસના દિવસે વગાડવામાં આવશે.
અભિમન્યુ માત્ર મૈસૂર દશેરાનો મુખ્ય હાથી જ નથી, પરંતુ કર્ણાટકના વન વિભાગમાં પણ તેની વિશેષ ઓળખ છે. 14 વર્ષની ઉંમરથી વન વિભાગની કામગીરીમાં જોડાયેલો અભિમન્યુ એક કુશળ ‘કુમકી’ હાથી તરીકે જાણીતો છે. કુમકી હાથીઓનો ઉપયોગ જંગલી હાથીઓને કાબૂમાં લેવા અને તેમને પકડવાની કામગીરીમાં કરવામાં આવે છે. અભિમન્યુ શાંત સ્વભાવ, સમજદારી અને શિસ્ત માટે પણ જાણીતો છે. વન વિભાગની વિવિધ કામગીરીમાં તેની ભૂમિકા રહી છે. હિંસક હાથીઓને કાબૂમાં લેવા અને વાઘ-દીપડા જેવા ખતરનાક વન્ય પ્રાણીઓને પકડવાના અભિયાનોમાં મદદ કરવાને કારણે તેને ‘ઓપરેશનનો બાદશાહ’ અને ‘કેપ્ટન અભિમન્યુ’ જેવા નામથી ઓળખવામાં આવે છે.
મૈસૂર દશેરાની ‘જંબો સવારી’માં હાથીની પીઠ પર મૂકવામાં આવતો સોનાનો હૌદો સૌથી આકર્ષક ભાગોમાંનો એક છે. હૌદો એટલે હાથીની પીઠ પર મૂકવામાં આવતું વિશેષ આસન અથવા પાલખી જેવું માળખું. અગાઉ આ હૌદામાં મૈસૂરના મહારાજા બેસતા હતા, પરંતુ હવે તેમાં દેવી ચામુંડેશ્વરીની પ્રતિમા રાખવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ભવ્ય સરઘસ કાઢવામાં આવે છે. 750 કિલો વજનનો હૌદો ઉપાડવા માટે શક્તિશાળી અને તાલીમબદ્ધ હાથીની જરૂર પડે છે. અભિમન્યુની નિવૃત્તિ બાદ હવે પ્રશાંત મુખ્ય હાથીની ભૂમિકા ભજવશે. સાથે જ ધનંજય અને પ્રશાંતને સોનાનો હૌદો ઉપાડવા માટે તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે. નવા હાથીઓને શરૂઆતમાં રેતીની બોરીઓ અને લાકડાના હૌદા સાથે અભ્યાસ કરાવવામાં આવે છે, જેથી તેઓ વજન અને સરઘસના વાતાવરણથી પરિચિત થઈ શકે.
મૈસૂર દશેરાના સમાપન સમારોહની તૈયારીઓ પણ પૂરજોશમાં ચાલી રહી છે. આ વર્ષે ઉત્સવમાં કમ્બાલા અને તુલુનાડુની સંસ્કૃતિ દર્શાવતી ઝાંખીનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવશે. સામાન્ય રીતે જંબો સવારીમાં 14 હાથી ભાગ લેતા હોય છે, પરંતુ આ વખતે અભિમન્યુ સહિત કુલ 13 હાથી સરઘસનો હિસ્સો બનશે. ઉત્સવ દરમિયાન હાથીઓના આરોગ્ય અને ખોરાકની પણ ખાસ કાળજી રાખવામાં આવે છે. તેમને લીલા અને લાલ ચણા, ચોખા, મીઠું અને ડુંગળી નાખીને લગભગ આઠ કલાક સુધી પકવેલી ખાસ ખીચડી આપવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેમાં તાજાં શાકભાજી અને ફળો ભેળવીને પીરસવામાં આવે છે.
આ વર્ષની જંબો સવારીમાં એક વધુ ઐતિહાસિક બાબત જોવા મળશે. મૈસૂર દશેરાના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત મહિલા રેન્જ ફોરેસ્ટ ઓફિસર યશમા માચમ્માને હાથીઓની ટીમ અને ઉત્સવની તૈયારીઓની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે. તેઓ મૈસૂર પેલેસમાં અભિમન્યુ સહિત સમગ્ર ગજસેનાનું સ્વાગત કરશે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, મૈસૂરમાં અગાઉ મહિલા રેન્જ ફોરેસ્ટ ઓફિસર રહી ચૂકી છે, પરંતુ દશેરા ઉત્સવ દરમિયાન હાથીઓની ટીમ અને તેની તૈયારીઓની જવાબદારી મહિલા અધિકારીને પહેલી વખત સોંપવામાં આવી છે.
અભિમન્યુ માટે આ વર્ષની જંબો સવારી માત્ર એક સરઘસ નહીં, પરંતુ લાંબી અને યાદગાર સફરનો ભાવુક અંતિમ પડાવ બની રહેશે. 26 વર્ષ સુધી 750 કિલોનો સોનાનો હૌદો ઉપાડીને દેવી ચામુંડેશ્વરીની યાત્રાની આગેવાની કરનાર આ હાથી હવે શાહી સરઘસમાંથી નિવૃત્ત થશે. તેની જગ્યાએ નવા હાથીઓ જવાબદારી સંભાળશે, પરંતુ મૈસૂર દશેરાના ઇતિહાસમાં અભિમન્યુનું નામ લાંબા સમય સુધી યાદ રહેશે.
