અમેરિકા, ઇઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચેના નાજુક બે અઠવાડિયાના યુદ્ધવિરામની મુદત પૂરી થવા જઈ રહી છે, ત્યારે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર એક મોટા આંચકાનો સામનો કરી રહ્યું છે. ૨૮ ફેબ્રુઆરીના રોજ ઈરાનનું ટોચનું નેતૃત્વ, પરમાણુ સુવિધાઓ અને મિસાઇલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર અમેરિકા-ઇઝરાયેલના સંયુક્ત હુમલાઓ સાથે આ સંઘર્ષ ફાટી નીકળ્યો હતો. ઈરાને વળતો પ્રહાર કરીને ખાડીના દેશોના શિપિંગ અને ઉર્જા સંસાધનો પર મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલા કર્યા, જેના કારણે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz)-જે વિશ્વનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉર્જા માર્ગ છે-તે અત્યંત જોખમી ક્ષેત્ર બની ગયો છે. વિશ્વના કુલ તેલનો અંદાજે પાંચમો ભાગ અને ૧૫ ટકા લિક્વિફાઈડ નેચરલ ગેસ (LNG) દરરોજ આ સાંકડા જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે. આ અવરોધને કારણે ઉર્જાના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા છે, નાણાકીય બજારો હચમચી ગયા છે અને વૈશ્વિક આર્થિક સુધારામાં અનિશ્ચિતતા પેદા થઈ છે.
જે માત્ર ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમોને રોકવા માટેનું મિલિટરી ઓપરેશન હતું, તે હવે એક વ્યાપક આર્થિક ઊથલપાથલમાં ફેરવાઈ ગયું છે. હજારો લોકોના મોત, લાખોનું વિસ્થાપન અને તેહરાનથી લઈને ખાડી સુધીના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને થયેલું નુકસાન આ યુદ્ધની આર્થિક અસરોને પશ્ચિમ એશિયાની બહાર સુધી લઈ ગયું છે. ટૂંકા ગાળાની અસરો વધતો ફુગાવો, શેરબજારમાં કડાકા અને સપ્લાય-ચેઈનના અવરોધો તરીકે પહેલેથી જ દેખાઈ રહી છે.
ટૂંકા ગાળાના આંચકા: ઉર્જાના ભાવોમાં ઉછાળો અને બજારમાં ગભરાટ
૧.ઉર્જા બજાર:ઈરાન દ્વારા હોર્મુઝ સામુદ્રધુનીમાં સુરંગો નાખવાની ધમકી અને કતારની ગેસ સુવિધા પર હુમલાને કારણે તેલના ભાવમાં જોરદાર ઉછાળો આવ્યો છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડ માર્ચની શરૂઆતમાં ટૂંકા ગાળા માટે પ્રતિ બેરલ $૧૦૦ને પાર કરી ગયું હતું. એશિયા, જે મધ્ય પૂર્વના ક્રૂડ ઓઈલ પર વધુ નિર્ભર છે, ત્યાં પરિવહન અને ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો થયો છે.
૨.શેરબજારમાં કડાકો:૨૮ ફેબ્રુઆરીથી અત્યાર સુધીમાં વિશ્વભરની ઇક્વિટીમાં લગભગ ૫.૫ ટકાનો ઘટાડો થયો છે. એશિયન બજારોએ સૌથી વધુ નુકસાન વેઠ્યું છે. સુરક્ષિત રોકાણ ગણાતા સોના અને યુએસ ડોલરના ભાવમાં વધારો થયો છે, જ્યારે ભારત, તુર્કી અને દક્ષિણ આફ્રિકા જેવા તેલ આયાત કરતા દેશોના ચલણ પર દબાણ વધ્યું છે. ૩.ફુગાવાનો ખતરો:ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (IMF)ના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર ક્રિસ્ટાલિના જ્યોર્જિવાએ ચેતવણી આપી છે કે આ લાંબો સંઘર્ષ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ફુગાવાનું જોખમ ઉભું કરે છે. ઉર્જા અને ખાદ્ય ચીજોના ભાવ વધવાથી સામાન્ય લોકોની મુશ્કેલીઓ વધી છે. વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WTO)ના મતે, જો તેલના ભાવ ૨૦૨૬ના અંત સુધી ઊંચા રહેશે, તો વૈશ્વિક જીડીપી વૃદ્ધિમાં ૦.૩ ટકાનો ઘટાડો થઈ શકે છે.
૪.લોજિસ્ટિક્સ અને વેપાર:ખાડી અને હિંદ મહાસાગર પરના હવાઈ માર્ગો બંધ થવાથી વિમાનની ટિકિટો અને નૂર દરો (Freight rates) વધી ગયા છે. શિપિંગ કંપનીઓએ આફ્રિકા ફરીને જવું પડતું હોવાથી યુરોપ-એશિયા માર્ગ પર સમય અને ખર્ચ બંને વધી ગયા છે. લાંબા ગાળાની અસરો: ઉર્જા, વેપાર અને ભૂ-રાજકારણનું નવું સ્વરૂપ જો આ યુદ્ધ લાંબુ ચાલશે, તો તેની અસરો માત્ર કામચલાઉ નહીં પણ માળખાકીય હશે: ઉર્જા બજારનું પુનર્ગઠન:હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીની નબળાઈએ વિશ્વને વૈકલ્પિક માર્ગો શોધવા મજબૂર કર્યું છે. યુરોપ હવે આફ્રિકા અને અમેરિકાના ગેસ તરફ વળશે, જ્યારે એશિયા રિન્યુએબલ એનર્જી (સૌર અને પવન ઉર્જા) અને પરમાણુ ઉર્જા તરફની ગતિ તેજ કરશે.
સપ્લાય ચેઈનનું વૈવિધ્યકરણ:આ યુદ્ધે માત્ર ઉર્જા જ નહીં પરંતુ સેમિકન્ડક્ટર અને AI હાર્ડવેર માટેના જોખમો પણ ઉજાગર કર્યા છે. કંપનીઓ હવે “Friend-shoring” (મિત્ર દેશોમાં ઉત્પાદન કરવું) અને “Near-shoring” (નજીકના દેશોમાં અથવા સ્થાનિક કક્ષાએ ઉત્પાદન કરવું) વ્યૂહરચના અપનાવીને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા, લેટિન અમેરિકા અને પૂર્વ યુરોપમાં રોકાણ વધારશે. ગ્રીન એનર્જી ટ્રાન્ઝિશન:અસ્મિભૂત ઇંધણ (Fossil-fuel)ના ઊંચા ભાવોને કારણે સૌર ઉર્જા, હાઇડ્રોજન અને બેટરી ટેકનોલોજી વધુ સ્પર્ધાત્મક બનશે. આ સંકટ ગ્રીન એનર્જી તરફના પ્રયાણને ઝડપી બનાવી શકે છે.
વિકાસશીલ રાષ્ટ્રો માટે પડકાર
પેટ્રોલિયમ અને ખાદ્ય તેલ આયાત કરતા દેશો, ખાસ કરીને ભારત સહિત દક્ષિણ આશિયા અને આફ્રિકાના દેશો માટે આ ડબલ ફટકો છે. વધતા ઈંધણ ખર્ચ અને ખાતરના ભાવ ખેતીના ઉત્પાદન પર અસર કરી શકે છે, જેનાથી સામાજિક અસંતોષ વધવાની ભીતિ છે. અમેરિકા-ઇઝરાયેલ-ઈરાન યુદ્ધ વૈશ્વિક અર્થતંત્રની એકબીજા સાથે જોડાયેલી નબળાઈઓની યાદ અપાવે છે. જો યુદ્ધવિરામ કાયમી બને, તો ૨૦૨૬ના અંત સુધીમાં બજારો સામાન્ય થઈ શકે છે અને ઈરાન તથા ખાડીના દેશોમાં પુનઃનિર્માણના કામોથી વૈશ્વિક કંપનીઓને નવી તકો મળી શકે છે. પરંતુ, જો યુદ્ધ ફરી શરૂ થાય, તો વિશ્વએ ૧૯૭૦ના દાયકા જેવી આર્થિક મંદી (Stagflation) માટે તૈયાર રહેવું પડશે.
નીતિ નિર્ધારકો અને રોકાણકારો માટે સંદેશ સ્પષ્ટ છે: અનિશ્ચિતતા માટે તૈયાર રહો, તમારી સપ્લાય ચેઈનને વધુ મજબૂત બનાવો અને ઉર્જાના વૈકલ્પિક સ્ત્રોતોમાં રોકાણ કરો. વિશ્વ અત્યારે પાકિસ્તાન અને અન્ય સ્થળોએ થઈ રહેલી શાંતિ વાર્તાઓ પર આશા લગાવીને બેઠું છે. વૈશ્વિક વાણિજ્યના દીવા અત્યારે પ્રાદેશિક સંઘર્ષના પડછાયા હેઠળ ટમટમી રહ્યા છે. આશા રાખીએ ત્રીજા વિશ્વ યુદ્ધના આરે આવીને ઉભેલા વિશ્વમાં શાંતિ ફરીથી પ્રસ્થાપિત થાય..
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
અમેરિકા, ઇઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચેના નાજુક બે અઠવાડિયાના યુદ્ધવિરામની મુદત પૂરી થવા જઈ રહી છે, ત્યારે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર એક મોટા આંચકાનો સામનો કરી રહ્યું છે. ૨૮ ફેબ્રુઆરીના રોજ ઈરાનનું ટોચનું નેતૃત્વ, પરમાણુ સુવિધાઓ અને મિસાઇલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર અમેરિકા-ઇઝરાયેલના સંયુક્ત હુમલાઓ સાથે આ સંઘર્ષ ફાટી નીકળ્યો હતો. ઈરાને વળતો પ્રહાર કરીને ખાડીના દેશોના શિપિંગ અને ઉર્જા સંસાધનો પર મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલા કર્યા, જેના કારણે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz)-જે વિશ્વનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉર્જા માર્ગ છે-તે અત્યંત જોખમી ક્ષેત્ર બની ગયો છે. વિશ્વના કુલ તેલનો અંદાજે પાંચમો ભાગ અને ૧૫ ટકા લિક્વિફાઈડ નેચરલ ગેસ (LNG) દરરોજ આ સાંકડા જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે. આ અવરોધને કારણે ઉર્જાના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા છે, નાણાકીય બજારો હચમચી ગયા છે અને વૈશ્વિક આર્થિક સુધારામાં અનિશ્ચિતતા પેદા થઈ છે.
જે માત્ર ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમોને રોકવા માટેનું મિલિટરી ઓપરેશન હતું, તે હવે એક વ્યાપક આર્થિક ઊથલપાથલમાં ફેરવાઈ ગયું છે. હજારો લોકોના મોત, લાખોનું વિસ્થાપન અને તેહરાનથી લઈને ખાડી સુધીના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને થયેલું નુકસાન આ યુદ્ધની આર્થિક અસરોને પશ્ચિમ એશિયાની બહાર સુધી લઈ ગયું છે. ટૂંકા ગાળાની અસરો વધતો ફુગાવો, શેરબજારમાં કડાકા અને સપ્લાય-ચેઈનના અવરોધો તરીકે પહેલેથી જ દેખાઈ રહી છે.
ટૂંકા ગાળાના આંચકા: ઉર્જાના ભાવોમાં ઉછાળો અને બજારમાં ગભરાટ
૧.ઉર્જા બજાર:ઈરાન દ્વારા હોર્મુઝ સામુદ્રધુનીમાં સુરંગો નાખવાની ધમકી અને કતારની ગેસ સુવિધા પર હુમલાને કારણે તેલના ભાવમાં જોરદાર ઉછાળો આવ્યો છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડ માર્ચની શરૂઆતમાં ટૂંકા ગાળા માટે પ્રતિ બેરલ $૧૦૦ને પાર કરી ગયું હતું. એશિયા, જે મધ્ય પૂર્વના ક્રૂડ ઓઈલ પર વધુ નિર્ભર છે, ત્યાં પરિવહન અને ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો થયો છે.
૨.શેરબજારમાં કડાકો:૨૮ ફેબ્રુઆરીથી અત્યાર સુધીમાં વિશ્વભરની ઇક્વિટીમાં લગભગ ૫.૫ ટકાનો ઘટાડો થયો છે. એશિયન બજારોએ સૌથી વધુ નુકસાન વેઠ્યું છે. સુરક્ષિત રોકાણ ગણાતા સોના અને યુએસ ડોલરના ભાવમાં વધારો થયો છે, જ્યારે ભારત, તુર્કી અને દક્ષિણ આફ્રિકા જેવા તેલ આયાત કરતા દેશોના ચલણ પર દબાણ વધ્યું છે. ૩.ફુગાવાનો ખતરો:ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (IMF)ના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર ક્રિસ્ટાલિના જ્યોર્જિવાએ ચેતવણી આપી છે કે આ લાંબો સંઘર્ષ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ફુગાવાનું જોખમ ઉભું કરે છે. ઉર્જા અને ખાદ્ય ચીજોના ભાવ વધવાથી સામાન્ય લોકોની મુશ્કેલીઓ વધી છે. વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WTO)ના મતે, જો તેલના ભાવ ૨૦૨૬ના અંત સુધી ઊંચા રહેશે, તો વૈશ્વિક જીડીપી વૃદ્ધિમાં ૦.૩ ટકાનો ઘટાડો થઈ શકે છે.
૪.લોજિસ્ટિક્સ અને વેપાર:ખાડી અને હિંદ મહાસાગર પરના હવાઈ માર્ગો બંધ થવાથી વિમાનની ટિકિટો અને નૂર દરો (Freight rates) વધી ગયા છે. શિપિંગ કંપનીઓએ આફ્રિકા ફરીને જવું પડતું હોવાથી યુરોપ-એશિયા માર્ગ પર સમય અને ખર્ચ બંને વધી ગયા છે. લાંબા ગાળાની અસરો: ઉર્જા, વેપાર અને ભૂ-રાજકારણનું નવું સ્વરૂપ જો આ યુદ્ધ લાંબુ ચાલશે, તો તેની અસરો માત્ર કામચલાઉ નહીં પણ માળખાકીય હશે: ઉર્જા બજારનું પુનર્ગઠન:હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીની નબળાઈએ વિશ્વને વૈકલ્પિક માર્ગો શોધવા મજબૂર કર્યું છે. યુરોપ હવે આફ્રિકા અને અમેરિકાના ગેસ તરફ વળશે, જ્યારે એશિયા રિન્યુએબલ એનર્જી (સૌર અને પવન ઉર્જા) અને પરમાણુ ઉર્જા તરફની ગતિ તેજ કરશે.
સપ્લાય ચેઈનનું વૈવિધ્યકરણ:આ યુદ્ધે માત્ર ઉર્જા જ નહીં પરંતુ સેમિકન્ડક્ટર અને AI હાર્ડવેર માટેના જોખમો પણ ઉજાગર કર્યા છે. કંપનીઓ હવે “Friend-shoring” (મિત્ર દેશોમાં ઉત્પાદન કરવું) અને “Near-shoring” (નજીકના દેશોમાં અથવા સ્થાનિક કક્ષાએ ઉત્પાદન કરવું) વ્યૂહરચના અપનાવીને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા, લેટિન અમેરિકા અને પૂર્વ યુરોપમાં રોકાણ વધારશે. ગ્રીન એનર્જી ટ્રાન્ઝિશન:અસ્મિભૂત ઇંધણ (Fossil-fuel)ના ઊંચા ભાવોને કારણે સૌર ઉર્જા, હાઇડ્રોજન અને બેટરી ટેકનોલોજી વધુ સ્પર્ધાત્મક બનશે. આ સંકટ ગ્રીન એનર્જી તરફના પ્રયાણને ઝડપી બનાવી શકે છે.
વિકાસશીલ રાષ્ટ્રો માટે પડકાર
પેટ્રોલિયમ અને ખાદ્ય તેલ આયાત કરતા દેશો, ખાસ કરીને ભારત સહિત દક્ષિણ આશિયા અને આફ્રિકાના દેશો માટે આ ડબલ ફટકો છે. વધતા ઈંધણ ખર્ચ અને ખાતરના ભાવ ખેતીના ઉત્પાદન પર અસર કરી શકે છે, જેનાથી સામાજિક અસંતોષ વધવાની ભીતિ છે. અમેરિકા-ઇઝરાયેલ-ઈરાન યુદ્ધ વૈશ્વિક અર્થતંત્રની એકબીજા સાથે જોડાયેલી નબળાઈઓની યાદ અપાવે છે. જો યુદ્ધવિરામ કાયમી બને, તો ૨૦૨૬ના અંત સુધીમાં બજારો સામાન્ય થઈ શકે છે અને ઈરાન તથા ખાડીના દેશોમાં પુનઃનિર્માણના કામોથી વૈશ્વિક કંપનીઓને નવી તકો મળી શકે છે. પરંતુ, જો યુદ્ધ ફરી શરૂ થાય, તો વિશ્વએ ૧૯૭૦ના દાયકા જેવી આર્થિક મંદી (Stagflation) માટે તૈયાર રહેવું પડશે.
નીતિ નિર્ધારકો અને રોકાણકારો માટે સંદેશ સ્પષ્ટ છે: અનિશ્ચિતતા માટે તૈયાર રહો, તમારી સપ્લાય ચેઈનને વધુ મજબૂત બનાવો અને ઉર્જાના વૈકલ્પિક સ્ત્રોતોમાં રોકાણ કરો. વિશ્વ અત્યારે પાકિસ્તાન અને અન્ય સ્થળોએ થઈ રહેલી શાંતિ વાર્તાઓ પર આશા લગાવીને બેઠું છે. વૈશ્વિક વાણિજ્યના દીવા અત્યારે પ્રાદેશિક સંઘર્ષના પડછાયા હેઠળ ટમટમી રહ્યા છે. આશા રાખીએ ત્રીજા વિશ્વ યુદ્ધના આરે આવીને ઉભેલા વિશ્વમાં શાંતિ ફરીથી પ્રસ્થાપિત થાય..
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.