સુરત શહેર માટે ખાડી પૂર અને તેમાંથી આવતી દુર્ગંધ એ વર્ષો જૂની અને ગંભીર સમસ્યા છે. આના કાયમી નિરાકરણ માટે હવે ‘ઈન્ટીગ્રેટેડ અર્બન વોટર મેનેજમેન્ટ’ અભિગમ અપનાવવો અનિવાર્ય બન્યો છે, જેમાં સિવિલ એન્જિનિયરિંગ અને ઇકોલોજીકલ સોલ્યુશન્સનું સુમેળભર્યું મિશ્રણ હોય. પૂર નિયંત્રણ માટે ચોમાસા પૂર્વે ખાડીઓનું ઉંડીકરણ અને વિસ્તૃતિકરણ (De-silting & Channelization) કરી તેની વહન ક્ષમતા વધારવી જોઈએ. આ ઉપરાંત, ખાડીઓ જ્યાં નદી કે દરિયાને મળે છે ત્યાં હાઈ-કેપેસિટી ગેટેડ સ્પિલવે અને પમ્પિંગ સ્ટેશન્સ હોવા જોઈએ, જેથી ભરતી વખતે બેક-વોટરની સમસ્યા અટકે.
શહેરની બહારના ભાગમાં ‘ડિટેન્શન પોન્ડ્સ’ (કૃત્રિમ તળાવો) બનાવી અતિશય વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરી પૂરનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે. પાણીની ગુણવત્તા સુધારવા અને હાઈડ્રોજન સલ્ફાઈડ ($H_2S$) ગેસને કારણે ફેલાતી દુર્ગંધ રોકવા માટે ખાડીની સમાંતર ‘ઈન્ટરસેપ્ટર સુઅરેજ લાઈન’ નાખી ગટરનું પાણી સીધું STP સુધી પહોંચાડવું જોઈએ. ખાડીના પ્રવાહમાં જ ‘ઈન-સીટુ બાયો-રેમિડિયેશન’ અને ‘એરેશન સિસ્ટમ’ (ફુવારા) દ્વારા ઓક્સિજનનું સ્તર વધારી શકાય છે, જે દુર્ગંધ ફેલાવતા બેક્ટેરિયાનો નાશ કરે છે. વધુમાં, ખાડીના કિનારે ‘કન્સ્ટ્રક્ટેડ વેટલેન્ડ પાર્ક્સ’ અને રીવરફ્રન્ટ જેવો વિકાસ કરવાથી ત્યાં એક્વાટિક કલ્ચર અને જળચર જીવો માટે અનુકૂળ વાતાવરણ સર્જાશે, જે ખાડીને માત્ર ગટર મટીને એક જીવંત ‘વોટર બોડી’ બનાવશે.
સુરત જેવા ઔદ્યોગિક શહેર માટે આ શુદ્ધ કરેલા પાણીનો બહુવિધ ઉપયોગ થઈ શકે છે. ખાડીના પાણીને ‘ટર્શરી ટ્રીટમેન્ટ’ આપીને પાંડેસરા કે સચિનના ઔદ્યોગિક એકમોને આપી શકાય, જેનાથી તાજા પાણીની મોટી બચત થશે. આ ઉપરાંત, ગાર્ડનિંગ, રોડ સાઈડ ફ્લશિંગ, ફાયર ફાઈટીંગ અને ગ્રાઉન્ડ વોટર રિચાર્જ માટે પણ આ પાણી આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ શકે છે. જો તંત્ર આ દિશામાં મક્કમતાથી આગળ વધે, તો સુરતની ખાડીઓ શહેરની સુંદરતામાં વધારો કરતું એક નવું નજરાણું બની શકે તેમ છે.
સુરત – ડૉ. પંકજ ગાંધી– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
