દાયકાઓથી દુનિયાને વધતી વસ્તી અને વસ્તી વિસ્ફોટની સમસ્યા અંગે ચેતવવામાં આવી રહી હતી. પરંતુ હવે વૈશ્વિક સ્તરે એક મોટો અને શાંત બદલાવ જોવા મળી રહ્યો છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના વસ્તી અંદાજો અને Our World in Dataના વિશ્લેષણ મુજબ, વર્ષ 2026 સુધીમાં દુનિયાના 64 દેશો અને પ્રદેશો પોતાની મહત્તમ વસ્તી એટલે કે ‘પીક પોપ્યુલેશન’ને પાર કરી ચૂક્યા છે. હવે આ દેશોમાં વસ્તી વધવાને બદલે ધીમે ધીમે ઘટાડાનો તબક્કો શરૂ થઈ ગયો છે. આ બદલાવ ખાસ કરીને યુરોપ અને પૂર્વ એશિયામાં વધુ સ્પષ્ટ જોવા મળી રહ્યો છે.
આ યાદીમાં માત્ર નાના દેશો જ નથી, પરંતુ વિશ્વની મોટી અને શક્તિશાળી અર્થવ્યવસ્થાઓ પણ સામેલ છે. ચીન પોતાની વસ્તીની ટોચ પાર કરી ચૂક્યું છે. જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા, થાઈલેન્ડ જેવા એશિયન દેશો પણ વસ્તી ઘટાડાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યા છે. યુરોપમાં ઇટાલી, જર્મની, સ્પેન, પોલેન્ડ, યુક્રેન, રશિયા અને ઓસ્ટ્રિયા જેવા દેશો પણ પરિવર્તનનો સામનો કરી રહ્યા છે. Our World in Data મુજબ 64 દેશોમાંથી મોટા ભાગના યુરોપ અને પૂર્વ એશિયામાં આવેલા છે, જ્યાં જન્મદર લાંબા સમયથી નીચો રહ્યો છે.વસ્તીમાં આ ઘટાડો કોઈ એક મહામારી, યુદ્ધ કે કુદરતી આપત્તિના કારણે નથી. તેની પાછળ મુખ્ય કારણ ઘટતો જન્મદર છે. જ્યારે કોઈ દેશનો જન્મદર લાંબા સમય સુધી વસ્તીને જાળવી રાખવા જરૂરી સ્તરથી નીચે રહે છે, ત્યારે સમય જતાં વસ્તી વૃદ્ધિ અટકી જાય છે અને પછી ઘટાડો શરૂ થાય છે. સામાન્ય રીતે વસ્તીને લાંબા ગાળે સ્થિર રાખવા માટે પ્રતિ મહિલા આશરે 2.1 બાળકોનો ‘રિપ્લેસમેન્ટ રેટ’ જરૂરી માનવામાં આવે છે. અનેક દેશોમાં પ્રજનન દર આ સ્તરથી ઘણો નીચે પહોંચી ગયો છે.
આ બદલાવ પાછળ જીવનશૈલી અને અર્થવ્યવસ્થામાં આવેલા ફેરફારો પણ મહત્વપૂર્ણ છે. શહેરોમાં રહેવાનો ખર્ચ, મોંઘું ઘર, બાળકોના શિક્ષણ અને ઉછેરનો ખર્ચ, મોડાં લગ્ન તથા મહિલાઓની શિક્ષણ અને રોજગાર ક્ષેત્રે વધતી ભાગીદારી જેવા પરિબળો પરિવારના કદને અસર કરી રહ્યા છે. ઘણા યુગલો એક અથવા બે બાળકો સુધી મર્યાદિત રહેવાનું પસંદ કરી રહ્યા છે, જ્યારે કેટલાક લોકો બાળકો ન કરવાનો નિર્ણય પણ લઈ રહ્યા છે. આ સામાજિક પરિવર્તનોની સીધી અસર હવે દેશોની વસ્તીના આંકડાઓમાં દેખાઈ રહી છે.જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા આ બદલાવના સૌથી સ્પષ્ટ ઉદાહરણોમાં છે. જાપાન લાંબા સમયથી વૃદ્ધ વસ્તી અને ઘટતા જન્મદરની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યું છે. દક્ષિણ કોરિયામાં પણ જન્મદર અત્યંત નીચા સ્તરે છે. Our World in Dataના વિશ્લેષણ મુજબ સદીના અંત સુધીમાં દક્ષિણ કોરિયા અને ચીનની વસ્તી વર્તમાન સ્તરની સરખામણીમાં અડધીથી પણ ઓછી થઈ શકે છે, જ્યારે ઇટાલીની વસ્તીમાં પણ 40 ટકાથી વધુ ઘટાડો થવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી છે.
હવે સવાલ એ છે કે ભારત માટે તેનો શું અર્થ છે? હાલમાં ભારત દુનિયાનો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ છે, પરંતુ ભારત પણ કાયમ વધતી વસ્તી ધરાવતો દેશ નહીં રહે. ઉપલબ્ધ UN આધારિત પ્રોજેક્શન મુજબ 2060ના દાયકામાં ભારતની વસ્તી પોતાની ટોચે પહોંચી શકે છે અને ત્યારબાદ તેમાં ઘટાડો શરૂ થઈ શકે છે. એટલે ભારત પાસે હાલની યુવા વસ્તીનો આર્થિક વિકાસ માટે ઉપયોગ કરવાની મહત્વપૂર્ણ તક છે.આ જ કારણ છે કે ‘ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ’ ભારત માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. જો યુવાનોને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ, યોગ્ય કૌશલ્ય અને પૂરતી રોજગારી આપવામાં આવે તો મોટી કાર્યક્ષમ વસ્તી દેશની અર્થવ્યવસ્થાને ઝડપી ગતિ આપી શકે છે. પરંતુ જો આ તકનો ઉપયોગ નહીં થાય તો વસ્તી ઘટવાની શરૂઆત પહેલાં જ દેશ પૂરતી આર્થિક સમૃદ્ધિ હાંસલ કરી શકશે નહીં.
વસ્તી ઘટાડાની બીજી મોટી અસર વર્કફોર્સની અછત બની શકે છે. કામકાજની ઉંમરના લોકો ઓછા થતાં કંપનીઓને કર્મચારીઓની અછતનો સામનો કરવો પડી શકે છે. પરિણામે રોબોટિક્સ, ઓટોમેશન અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ જેવી ટેક્નોલોજી પર નિર્ભરતા વધવાની શક્યતા છે. બીજી તરફ વૃદ્ધ લોકોની સંખ્યા વધતાં પેન્શન અને આરોગ્યસંભાળ પર સરકારોનો ખર્ચ પણ વધી શકે છે.આ પરિસ્થિતિમાં ઇમિગ્રેશન એટલે કે વિદેશી યુવાનો અને કુશળ કામદારોનું આગમન પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. અમેરિકાનું ઉદાહરણ બતાવે છે કે નીચા જન્મદર હોવા છતાં ઇમિગ્રેશન વસ્તી ઘટાડાની અસરને ઘણી હદ સુધી સંતુલિત કરી શકે છે. Our World in Data મુજબ જો અમેરિકામાં ઇમિગ્રેશન ન હોય તો તેની વસ્તી આ સદીના અંત સુધીમાં નોંધપાત્ર રીતે ઘટી શકે છે.
વિશ્વની કુલ વસ્તી અંગે પણ લાંબા ગાળે મોટો ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. આગામી દાયકાઓમાં વધુ દેશો પોતાની વસ્તીની ટોચ પાર કરશે. 2050ના દાયકામાં દક્ષિણ અમેરિકાના અનેક દેશોમાં વસ્તીનો પીક આવવાની શક્યતા છે, જ્યારે 2060ના દાયકામાં દક્ષિણ એશિયાના અનેક દેશો પણ આ તબક્કામાં પ્રવેશી શકે છે. UN આધારિત અંદાજો મુજબ વૈશ્વિક વસ્તી પણ આ સદી દરમિયાન પોતાની ટોચે પહોંચ્યા બાદ ઘટાડાની દિશામાં જઈ શકે છે.અર્થાત્, 21મી સદીની વસ્તી સંબંધિત સૌથી મોટી ચિંતા માત્ર ‘વસ્તી વિસ્ફોટ’ નહીં, પરંતુ વૃદ્ધ અને ઘટતી વસ્તીને સંભાળવાની તૈયારી પણ બની શકે છે. 64 દેશોમાં શરૂ થયેલો આ બદલાવ ભારત અને અન્ય યુવા દેશો માટે સ્પષ્ટ સંદેશ છે, હાલની યુવા વસ્તીને શિક્ષણ, કૌશલ્ય, રોજગારની તકો આપીને તેનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે. કારણ કે ભવિષ્યમાં દેશોની તાકાત માત્ર તેમની કુલ વસ્તીથી નહીં, પરંતુ તેમની વસ્તીની ઉંમર, ઉત્પાદકતા, કુશળતા અને ગુણવત્તાથી નક્કી થશે.
