બુલંદશહરના 15 ગામોમાં ખેડૂતો અને પશુપાલકો પાસેથી ગૌમૂત્ર ખરીદાશે; રોજ લગભગ 500 લીટર એકત્ર કરવાની યોજના, 300 ગ્રામ્ય મહિલાઓને શેરહોલ્ડર બનાવી ₹2 પ્રતિ લીટર કમિશન આપવાની વ્યવસ્થા : ઉત્તર પ્રદેશમાં ગૌસંરક્ષણને ગ્રામ્ય અર્થતંત્ર, મહિલા સશક્તિકરણ અને કુદરતી ખેતી સાથે જોડવાનો એક નવો પ્રયાસ શરૂ થયો છે. રાજ્યના બુલંદશહર જિલ્લામાં ગૌમૂત્ર ખરીદીનો પાયલટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ યોજના હેઠળ ખેડૂતો અને પશુપાલકો પાસેથી ₹10 પ્રતિ લીટરના ભાવે ગૌમૂત્ર ખરીદવામાં આવી રહ્યું છે. હાલમાં આ પ્રોજેક્ટ બુલંદશહરના 15 ગામોમાં અમલમાં મુકાયો છે અને આ ગામોમાંથી દરરોજ આશરે 500 લીટર ગૌમૂત્ર એકત્ર કરવામાં આવી રહ્યું છે. પ્રોજેક્ટ સફળ રહે તો તેને ઉત્તર પ્રદેશના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ વિસ્તરણ કરવાની તૈયારી છે.પરંતુ આ યોજના માત્ર ગૌમૂત્ર ખરીદવા સુધી સીમિત નથી. તેની પાછળનો વિચાર ગાય આધારિત ઉત્પાદનોને આર્થિક પ્રવૃત્તિ સાથે જોડવાનો, ગ્રામ્ય પરિવારોની આવક વધારવાનો અને કુદરતી ખેતી માટેના ઉત્પાદનો તૈયાર કરવાનો છે.
બુલંદશહરના 15 ગામોમાંથી શરૂઆત
આ પાયલટ પ્રોજેક્ટ બુલંદશહરના સ્યાના તાલુકાના નરસેના ગામમાંથી શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. સ્થાનિક સ્તરે Farmer Producer Organisation એટલે કે FPO મારફતે આ મોડલ આગળ ધપાવવામાં આવી રહ્યું છે.પ્રોજેક્ટ હેઠળ આસપાસના 15 ગામોને જોડવામાં આવ્યા છે.ગામોમાં જ ગૌમૂત્ર એકત્ર કરવા માટે વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી છે, જેથી પશુપાલકોને પોતાનું ગૌમૂત્ર વેચવા માટે દૂર સુધી જવું ન પડે.હાલના તબક્કામાં દરરોજ લગભગ 500 લીટર ગૌમૂત્રનું કલેક્શન થઈ રહ્યું છે.આ મોડલને સફળ બનાવવામાં આવે તો આગળ જતાં ખરીદીનો વ્યાપ વધારવાની યોજના છે.
₹10માં ગૌમૂત્ર ખરીદી, આગળ ₹20 કરવાનો પ્લાન
હાલ ખેડૂતો અને પશુપાલકોને ₹10 પ્રતિ લીટર ચૂકવવામાં આવે છે.આનો સીધો ફાયદો એ છે કે પશુપાલન કરતા પરિવારોને દૂધ ઉપરાંત ગાયમાંથી મળતા અન્ય ઉત્પાદનમાંથી પણ આવક મેળવવાની તક મળે.પ્રોજેક્ટ સફળ સાબિત થાય તો ભવિષ્યમાં ખરીદીનો દર વધારીને ₹20 પ્રતિ લીટર કરવાનો વિચાર છે.અર્થાત્ સરકાર અને પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલા લોકોનો પ્રયાસ એવો છે કે ગૌમૂત્રને માત્ર નકામા અવશેષ તરીકે નહીં, પરંતુ એક આર્થિક સંસાધન તરીકે વિકસાવવામાં આવે.
300 મહિલાઓને શેરહોલ્ડર બનાવવામાં આવી
આ પ્રોજેક્ટનો સૌથી મહત્વનો ભાગ ગ્રામ્ય મહિલાઓની ભાગીદારી છે.લગભગ 300 મહિલાઓને આ પહેલમાં શેરહોલ્ડર બનાવવામાં આવી છે. એટલે મહિલાઓ માત્ર ગૌમૂત્ર એકત્ર કરવાનું કામ કરતી નથી, પરંતુ તેમને સમગ્ર આર્થિક મોડલ સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.ગામમાં ગૌમૂત્ર એકત્ર કરવાની કામગીરીમાં મદદ કરતી મહિલાઓને ₹2 પ્રતિ લીટર કમિશન આપવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.આ રીતે મહિલાઓને પોતાના ગામમાં રહીને વધારાની આવક મેળવવાની તક મળે છે.ખાસ કરીને પશુપાલન સાથે જોડાયેલા પરિવારોની મહિલાઓ માટે આ આવકનો વધારાનો સ્ત્રોત બની શકે છે.
ગામમાં જ કલેક્શન સેન્ટર, 200 લીટરની ટાંકી
ગૌમૂત્ર એકત્ર કરવાની વ્યવસ્થા ગામના સ્તરે જ ઊભી કરવામાં આવી રહી છે.રિપોર્ટ અનુસાર ગામોમાં આશરે 200 લીટર ક્ષમતાવાળી ટાંકીઓ મૂકવામાં આવી છે. તેનો હેતુ એ છે કે પશુપાલકોને ગૌમૂત્ર વેચવા માટે લાંબા અંતર સુધી પરિવહન કરવું ન પડે.સ્થાનિક કલેક્શન સેન્ટર મારફતે ગૌમૂત્ર એકત્ર કરીને તેને આગળની પ્રક્રિયા માટે મોકલવામાં આવશે.
આવી વ્યવસ્થા ખાસ કરીને નાના પશુપાલકો માટે ઉપયોગી બની શકે છે, કારણ કે તેઓ ઘર અથવા ગામની નજીકથી જ ઉત્પાદન વેચી શકે છે.
ગૌમૂત્રમાંથી શું બનાવાશે?
આ યોજનાનો બીજો મહત્વનો હેતુ ગૌમૂત્રને પ્રોસેસ કરીને કુદરતી ખેતી માટે ઉપયોગી ઉત્પાદનો તૈયાર કરવાનો છે.
એકત્ર થયેલા ગૌમૂત્રમાં વિવિધ જડીબુટ્ટીઓ અને અન્ય કુદરતી ઘટકો મિશ્રિત કરીને કૃષિ માટેના ઉત્પાદનો તૈયાર કરવાની વાત કરવામાં આવી છે.આ ઉત્પાદનોને ખેડૂતો સુધી પહોંચાડવામાં આવશે અને રાસાયણિક ખેતીમાં ઉપયોગ થતા કેટલાક ઉત્પાદનોના વિકલ્પ તરીકે કુદરતી અથવા ઓર્ગેનિક ખેતીમાં તેનો ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે.
આ રીતે સમગ્ર મોડલમાં ત્રણ બાબતોને જોડવાનો પ્રયાસ છે:
ગાય → ગૌમૂત્ર → કૃષિ ઉત્પાદન → બજાર
જો આ સપ્લાય ચેઇન સફળ બને તો ગૌમૂત્રની ખરીદી માત્ર સરકારી યોજના ન રહેતા એક સ્થાનિક આર્થિક મોડલ બની શકે છે.
પરંતુ મોટો સવાલ ,યોજના ખરેખર કેટલી ટકશે?
અહીંથી આ સમગ્ર યોજનાની સૌથી મહત્વની ચર્ચા શરૂ થાય છે.
માત્ર ગૌમૂત્ર ખરીદવાનું શરૂ કરી દેવાથી યોજના સફળ થઈ જશે એવું જરૂરી નથી.
ગૌમૂત્રના સંગ્રહ, ગુણવત્તા, પ્રોસેસિંગ, પરિવહન અને બજાર માટે મજબૂત વ્યવસ્થા જરૂરી છે.
ગૌમૂત્ર તાજું એકત્ર થયા પછી લાંબા સમય સુધી યોગ્ય રીતે જાળવવું પડકારરૂપ બની શકે છે. ગરમીમાં તેની ગુણવત્તા ઝડપથી બદલાઈ શકે છે.એટલે ગામોમાં યોગ્ય કલેક્શન ટાંકી, સ્વચ્છતા, નિયમિત પરિવહન અને પ્રોસેસિંગની વ્યવસ્થા મહત્વપૂર્ણ બનશે.
ગુણવત્તા નિયંત્રણ પણ મોટો પડકાર
આ યોજના જો મોટા પાયે આગળ વધે તો ગૌમૂત્રની ગુણવત્તા માટે ચોક્કસ ધોરણો નક્કી કરવાની જરૂર પડશે.
કયા પ્રકારની ગાયમાંથી મળેલું ગૌમૂત્ર લેવામાં આવશે?
તેની સ્વચ્છતા કેવી રીતે ચકાસાશે?
તેનું ટેસ્ટિંગ ક્યાં થશે?
કૃષિ ઉત્પાદન કે અન્ય ઉપયોગ માટે કયા ગુણવત્તા ધોરણો લાગુ પડશે?
આવા સવાલોના સ્પષ્ટ જવાબ જરૂરી બનશે.
વિશેષ કરીને જો ગૌમૂત્રમાંથી કૃષિ ઉત્પાદનો અથવા ઔષધીય ઉત્પાદનો બનાવવાનો ઉદ્દેશ હોય તો વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણ અને ગુણવત્તા ચકાસણીની વ્યવસ્થા જરૂરી છે.
ખરીદી પછી બજાર ક્યાં છે?
યોજનાની સફળતા માટે સૌથી મહત્વની કડી બજાર છે.
ગૌમૂત્ર ખરીદવામાં આવ્યું, પરંતુ તેમાંથી બનેલા ઉત્પાદનોની માંગ ન હોય તો સમગ્ર મોડલ અટકી શકે છે.આથી ખાનગી ક્ષેત્ર, આયુર્વેદિક કંપનીઓ, કૃષિ સંસ્થાઓ અને સંશોધન સંસ્થાઓને સાથે જોડવાની જરૂર પડી શકે છે.જો તૈયાર ઉત્પાદનોનું માર્કેટિંગ અને વેચાણ યોગ્ય રીતે થાય તો ગૌમૂત્રની ખરીદી માટે સતત બજાર ઊભું થઈ શકે છે.પરંતુ જો આખી વ્યવસ્થા માત્ર સરકારી ખરીદી અને સબસિડી પર આધારિત રહેશે તો લાંબા ગાળે આર્થિક સ્થિરતા પર સવાલ ઊભો થઈ શકે છે.
દેશમાં અગાઉ પણ આવા પ્રયાસો થયા છે
ગૌમૂત્ર ખરીદવાનો વિચાર નવો નથી.અગાઉ પણ દેશના કેટલાક વિસ્તારોમાં ગૌમૂત્ર આધારિત યોજનાઓ અને ઉત્પાદનો પર કામ થયું છે.રિપોર્ટ અનુસાર છત્તીસગઢમાં 2022 દરમિયાન ₹4 પ્રતિ લીટરના ભાવે ગૌમૂત્ર ખરીદવાની યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી. ગુજરાતમાં બનાસ ડેરી દ્વારા ₹5 પ્રતિ લીટરના ભાવે ગૌમૂત્ર ખરીદી શરૂ કરવાના પ્રયાસનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.પરંતુ આવા કેટલાક મોડલ મોટા પાયે લાંબા સમય સુધી આગળ વધી શક્યા નહોતા.તેના પાછળના કારણોમાં કલેક્શન સેન્ટરની અછત, સ્ટોરેજ, ગુણવત્તા નિયંત્રણ, બજારની માંગ અને સપ્લાય ચેઇન જેવા પડકારો મહત્વના રહ્યા છે.
મહિલાઓને શેરહોલ્ડર બનાવવાનો નિર્ણય કેટલો મહત્વનો?
આ યોજના માત્ર ગૌસંરક્ષણ સુધી સીમિત ન રહે અને મહિલાઓને આર્થિક રીતે જોડે તે માટે 300 મહિલાઓને શેરહોલ્ડર બનાવવામાં આવી છે.મહિલાઓને માત્ર કામદાર તરીકે નહીં પરંતુ આર્થિક મોડલના ભાગીદાર બનાવવાનો આ પ્રયાસ છે.
પરંતુ લાંબા ગાળે મહિલાઓને માત્ર કમિશન આપવું પૂરતું નહીં રહે.તેમને ટ્રેનિંગ, કલેક્શન મેનેજમેન્ટ, ગુણવત્તા જાળવણી, પ્રોસેસિંગ અને બજાર સુધી પહોંચ અંગે તાલીમ આપવી પડશે.આ થાય તો આ મોડલ ગ્રામ્ય મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકતા માટે પણ ઉપયોગી બની શકે છે.
ગૌસંરક્ષણને કમાણી સાથે જોડવાનો પ્રયાસ
આ યોજનાની પાછળનો મુખ્ય વિચાર એ છે કે ગાય આધારિત અર્થતંત્રને માત્ર દૂધ સુધી સીમિત ન રાખવામાં આવે.
હાલ મોટાભાગના પશુપાલક પરિવારો માટે ગાયમાંથી આવકનો મુખ્ય સ્ત્રોત દૂધ અને દૂધની બનાવટો છે.જો ગૌમૂત્ર માટે પણ નિયમિત બજાર ઊભું થાય તો પશુપાલકોને વધારાની આવક મળી શકે છે.સરકારના દૃષ્ટિકોણથી આ ગૌસંરક્ષણને આર્થિક રીતે ટકાઉ બનાવવાના પ્રયાસ તરીકે પણ જોવામાં આવી શકે છે.
આખરે યોજનાની સફળતા શેના પર નિર્ભર?
બુલંદશહરનો પાયલટ પ્રોજેક્ટ હાલ શરૂઆતના તબક્કામાં છે. 15 ગામોમાંથી દરરોજ લગભગ 500 લીટર ગૌમૂત્ર એકત્ર કરવાની વ્યવસ્થા શરૂ થઈ છે અને 300 મહિલાઓને આર્થિક મોડલ સાથે જોડવામાં આવી છે.
પરંતુ આ પ્રોજેક્ટની સાચી કસોટી ત્યારે થશે જ્યારે તેને મોટા પાયે વિસ્તૃત કરવામાં આવશે.
કલેક્શન વધશે તો સ્ટોરેજ કેવી રીતે થશે?
પ્રોસેસિંગ ક્ષમતા કેટલી હશે?
ગુણવત્તા કેવી રીતે જળવાશે?
તૈયાર ઉત્પાદનો કોણ ખરીદશે?
બજાર કેટલું મોટું છે?
અને સરકારની ખરીદી પર આધાર રાખ્યા વગર આ મોડલ પોતાની આવકથી કેટલું ટકી શકશે?
આ બધા સવાલોના જવાબ આ પ્રોજેક્ટના ભવિષ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
ઉત્તર પ્રદેશમાં બુલંદશહરથી શરૂ થયેલો ગૌમૂત્ર ખરીદીનો પાયલટ પ્રોજેક્ટ ગૌસંરક્ષણ, ગ્રામ્ય આવક, મહિલા સશક્તિકરણ અને કુદરતી ખેતીને એકસાથે જોડવાનો પ્રયાસ છે.₹10 પ્રતિ લીટરની શરૂઆતની ખરીદી, દરરોજ આશરે 500 લીટર કલેક્શન, 15 ગામોની ભાગીદારી અને 300 મહિલાઓને શેરહોલ્ડર બનાવવાનો મોડલ મહત્વાકાંક્ષી છે.પરંતુ માત્ર ખરીદી શરૂ કરવી પૂરતી નથી. સંગ્રહ, ગુણવત્તા, પ્રોસેસિંગ, વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણ, સપ્લાય ચેઇન બજાર આ તમામ કડીઓ મજબૂત હશે તો જ આ પ્રોજેક્ટ લાંબા ગાળે સફળ થઈ શકે.હાલ બુલંદશહરનો પ્રયોગ એક પાયલટ મોડલ છે. જો તે આર્થિક રીતે ટકાઉ સાબિત થાય તો ₹20 પ્રતિ લીટર સુધીના દર સાથે તેને રાજ્યના અન્ય વિસ્તારોમાં વિસ્તૃત કરવાની યોજના આગળ વધી શકે છે.
