સીરિયાના પૂર્વ પ્રમુખ બશર અલ-અસદને મૃત્યુદંડની સજા ફટકારવામાં આવી છે. દમાસ્કસની ક્રિમિનલ કોર્ટે ગૃહયુદ્ધ દરમિયાન યુદ્ધ અપરાધો અને માનવતા વિરુદ્ધના ગંભીર ગુનાઓના આરોપોમાં આ નિર્ણય સંભળાવ્યો છે. અસદ સામે નવી અંતરિમ સરકારની સ્થાપના બાદ આપવામાં આવેલી આ પહેલી મૃત્યુદંડની સજા હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. બશર અલ-અસદે 2000માં પોતાના પિતા હાફેઝ અલ-અસદના મૃત્યુ બાદ સીરિયાની સત્તા સંભાળી હતી. તેમના પિતા પણ લાંબા સમય સુધી દેશના શાસક રહ્યા હતા. આ રીતે અલ-અસદ પરિવારે દાયકાઓ સુધી સીરિયાની રાજનીતિ અને સત્તા પર પોતાનું પ્રભુત્વ જાળવી રાખ્યું હતું. જોકે, 2011માં શરૂ થયેલા સરકાર વિરોધી આંદોલન બાદ દેશની સ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ ગઈ અને સીરિયા લાંબા ગૃહયુદ્ધમાં ધકેલાઈ ગયું.
2011માં ડેરા પ્રાંતથી સરકાર વિરુદ્ધ વિરોધ પ્રદર્શન શરૂ થયા હતા. આ વિરોધને અસદ સરકારની સુરક્ષા એજન્સીઓ દ્વારા કડક રીતે દબાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. સુરક્ષા દળોની કાર્યવાહી બાદ હિંસા વધુ ફેલાઈ અને થોડા જ સમયમાં વિરોધ પ્રદર્શન ગૃહયુદ્ધમાં ફેરવાઈ ગયું. ત્યારબાદ સીરિયા અનેક વર્ષો સુધી હિંસા, બોમ્બમારા અને રાજકીય અસ્થિરતામાં સપડાયું રહ્યું. આ યુદ્ધ દરમિયાન અસદ સરકાર પર નાગરિકો વિરુદ્ધ ગંભીર અત્યાચાર કરવાના અનેક આરોપો લાગ્યા હતા. તેમાં ગેરકાયદેસર હત્યા, લોકોને કસ્ટડીમાં લઈ જવા, અમાનુષી રીતે ત્રાસ આપવા, લોકોને ગુમ કરી દેવા અને રહેણાંક વિસ્તારોમાં હુમલા કરવા જેવા આરોપો સામેલ હતા. આ ઉપરાંત સરકાર પર વિપક્ષના વિસ્તારોમાં ભારે હથિયારો અને હવાઈ હુમલાનો ઉપયોગ કરવાનો પણ આરોપ લાગ્યો હતો.
સીરિયાના ગૃહયુદ્ધમાં લાખો લોકોના મોત થયા હોવાના વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. મોટી સંખ્યામાં લોકોએ પોતાના ઘર છોડવા પડ્યા હતા અને કરોડો લોકો વિસ્થાપિત બન્યા હતા. યુદ્ધને કારણે સીરિયાની અર્થવ્યવસ્થા, આરોગ્ય વ્યવસ્થા અને માળખાકીય સુવિધાઓને પણ ભારે નુકસાન થયું હતું. અસદ સરકાર સામે સૌથી ગંભીર આરોપોમાંથી એક રાસાયણિક હથિયારોના ઉપયોગનો હતો. ખાસ કરીને 2013માં પૂર્વ ઘૌટા વિસ્તારમાં થયેલા સારિન ગેસ હુમલાએ સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. આ હુમલામાં મોટી સંખ્યામાં લોકો માર્યા ગયા હતા અને ઘણા લોકો ગંભીર રીતે અસરગ્રસ્ત થયા હતા.
આ ઘટના બાદ રાસાયણિક હથિયારોના ઉપયોગ અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તપાસ શરૂ થઈ હતી. ઓર્ગેનાઇઝેશન ફોર ધ પ્રોહિબિશન ઓફ કેમિકલ વેપન્સ અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સાથે જોડાયેલી તપાસમાં સીરિયન સરકારી દળો સામે ગંભીર આરોપો સામે આવ્યા હતા. અસદ સરકાર પર પોતાના જ દેશના નાગરિકો સામે પ્રતિબંધિત રાસાયણિક હથિયારોનો ઉપયોગ કરવાનો આરોપ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લાંબા સમયથી ચર્ચામાં રહ્યો હતો. ગૃહયુદ્ધ દરમિયાન સરકારની જેલ વ્યવસ્થા પણ વિવાદનું કેન્દ્ર બની હતી. અસદ સરકાર હેઠળની કેટલીક જેલોમાં કેદીઓ સાથે અત્યાચાર કરવામાં આવતો હોવાના આરોપો લાગ્યા હતા. માનવાધિકાર સંગઠનો અને આંતરરાષ્ટ્રીય તપાસમાં કસ્ટડી દરમિયાન લોકોના મોત, ત્રાસ અને ગેરકાયદેસર અટકાયત અંગે ગંભીર વિગતો સામે આવી હતી.
સીરિયામાં લાંબા સમય સુધી ચાલેલા યુદ્ધનો અંત આખરે અસદ સરકારના પતન સાથે આવ્યો. ડિસેમ્બર 2024માં બશર અલ-અસદની સરકાર સત્તાથી દૂર થઈ ગઈ હતી. સત્તા ગુમાવ્યા બાદ અસદ પોતાના પરિવાર સાથે રશિયા ચાલ્યા ગયા હતા અને મોસ્કોમાં આશરો લીધો હોવાનું જણાવાયું હતું. આ ઘટનાથી તેમના લગભગ 24 વર્ષના શાસનનો અંત આવ્યો હતો. સત્તા પરિવર્તન બાદ અહમદ અલ-શરાના નેતૃત્વમાં અંતરિમ સરકારની રચના કરવામાં આવી હતી. નવી સરકાર દ્વારા પૂર્વ શાસન સાથે જોડાયેલા અધિકારીઓ, સુરક્ષા કર્મચારીઓ અને અન્ય જવાબદાર લોકો સામે કાનૂની કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી છે. તેનો મુખ્ય હેતુ ગૃહયુદ્ધ દરમિયાન થયેલા અત્યાચારો માટે જવાબદારી નક્કી કરવાનો હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. બશર અલ-અસદ હાલમાં સીરિયામાં હાજર ન હોવાથી તેમની સામેની કાર્યવાહી તેમની ગેરહાજરીમાં ચલાવવામાં આવી હતી. કાયદાકીય ભાષામાં તેને ‘ઇન એબ્સેન્ટિયા’ કાર્યવાહી કહેવામાં આવે છે. કોર્ટની પ્રક્રિયા દરમિયાન પૂર્વ શાસન સામે લગાવવામાં આવેલા આરોપો અને ઉપલબ્ધ પુરાવાઓની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ કોર્ટે અસદને મૃત્યુદંડની સજા સંભળાવી.
આ કેસમાં માત્ર બશર અલ-અસદને જ સજા કરવામાં આવી નથી. તેમના પિતરાઈ ભાઈ અતફ નજીબને પણ મૃત્યુદંડ આપવામાં આવ્યો છે. અતફ નજીબ ડેરા પ્રાંતમાં પોલિટિકલ સિક્યુરિટી ડિરેક્ટોરેટના પૂર્વ વડા હતા. તેમના પર પૂર્વઆયોજિત હત્યા અને નાગરિકો સાથે અમાનુષી વર્તન સહિતના ગંભીર આરોપો હતા. તેમની સામે કોર્ટમાં સીધી સુનાવણી થઈ હતી અને આરોપો સાબિત થયા બાદ તેમને પણ ફાંસીની સજા આપવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે. અતફ નજીબનું નામ 2011ના ડેરા વિરોધ પ્રદર્શન સાથે પણ જોડાયું હતું. આ જ વિસ્તારથી સરકાર વિરોધી આંદોલનની શરૂઆત થઈ હતી. નવી સરકાર દ્વારા પૂર્વ શાસનના અધિકારીઓની જવાબદારી નક્કી કરવાની પ્રક્રિયામાં આ કેસને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
બશર અલ-અસદને આપવામાં આવેલી સજા સીરિયાના રાજકીય ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ ઘટનાના રૂપમાં જોવામાં આવી રહી છે. બે દાયકાથી વધુ સમય સુધી દેશ પર શાસન કરનાર નેતા હવે પોતાના શાસનકાળ દરમિયાન થયેલા ગંભીર ગુનાઓના કેસમાં મૃત્યુદંડનો સામનો કરી રહ્યા છે. જોકે, તેઓ હાલમાં રશિયામાં હોવાને કારણે આ સજાનો અમલ કેવી રીતે થશે તે મોટો પ્રશ્ન છે. નવી અંતરિમ સરકાર માટે પણ આ કાર્યવાહી પડકારરૂપ છે. એક તરફ યુદ્ધ દરમિયાન થયેલા ગુનાઓ માટે જવાબદારોને સજા આપવાની માંગ છે, તો બીજી તરફ સીરિયામાં રાજકીય સ્થિરતા સ્થાપિત કરવી પણ જરૂરી છે. પૂર્વ શાસન સાથે જોડાયેલા અનેક લોકો સામે કાર્યવાહી ચાલી રહી હોવાથી આવનારા સમયમાં આવા વધુ કેસ સામે આવી શકે છે.
સીરિયાના લાંબા ગૃહયુદ્ધે દેશના લાખો લોકોનું જીવન બદલી નાખ્યું છે. અનેક પરિવારો પોતાના સ્વજનો ગુમાવી ચૂક્યા છે, જ્યારે મોટી સંખ્યામાં લોકો આજે પણ વિસ્થાપિત જીવન જીવી રહ્યા છે. યુદ્ધ દરમિયાન થયેલા અત્યાચાર અંગે ન્યાયની માંગ વર્ષોથી ઉઠતી રહી છે. બશર અલ-અસદ સામેની આ કાર્યવાહી એ જ માંગનો એક ભાગ છે. દમાસ્કસની કોર્ટનો નિર્ણય પૂર્વ શાસન દરમિયાન થયેલા અત્યાચારો માટે જવાબદારી નક્કી કરવાની નવી સરકારની દિશામાં મોટું પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે. હવે આ સજાનો આગળ કાયદાકીય રીતે શું માર્ગ રહેશે અને રશિયામાં રહેલા અસદને સીરિયન કાયદા હેઠળ કેવી રીતે જવાબદાર ઠેરવવામાં આવશે તે જોવાનું રહેશે.
