રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધને સમાપ્ત કરવા માટે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા ફરી એકવાર રાજદ્વારી પ્રયાસો તેજ કરવામાં આવ્યા છે. ટ્રમ્પના ખાસ દૂત સ્ટીવ વિટકોફ અને જેરેડ કુશનરે મોસ્કોમાં રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન સાથે મુલાકાત કરી હતી. જોકે, આ મુલાકાત બાદ પણ યુદ્ધના અંત અંગે કોઈ મોટો સફળ સંકેત મળ્યો નથી. બેઠકની શરૂઆતમાં પુતિને યુક્રેનની સ્થિતિને “અત્યંત મુશ્કેલ” ગણાવી હતી. આ નિવેદનથી એવું લાગી રહ્યું છે કે રશિયા હજુ પોતાની મુખ્ય શરતોમાંથી પાછળ હટવા તૈયાર નથી.
ટ્રમ્પના શાંતિ દૂત સાથે પુતિનની લાંબી બેઠક
5 સપ્ટેમ્બરે મોસ્કોના ક્રેમલિનમાં પુતિન અને અમેરિકાના બંને દૂતો વચ્ચે ત્રણ કલાકથી વધુ સમય સુધી ચર્ચા થઈ હતી. આ બેઠકનો મુખ્ય હેતુ રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે ચાલી રહેલા લાંબા યુદ્ધને રોકવા માટે સંભવિત સમાધાનના રસ્તાઓ શોધવાનો હતો. ટ્રમ્પે વિટકોફ અને કુશનરને રશિયા તથા ત્યારબાદ યુક્રેન મોકલ્યા છે. ટ્રમ્પના જણાવ્યા અનુસાર બંને દૂતો યુદ્ધ સમાપ્ત કરવા માટે એક પ્રસ્તાવ લઈને ગયા છે. જોકે, આ પ્રસ્તાવની સંપૂર્ણ વિગતો જાહેર કરવામાં આવી નથી.બેઠક દરમિયાન પુતિને અમેરિકાના પ્રયાસોની પ્રશંસા કરી હતી અને ટ્રમ્પના યુદ્ધ સમાપ્ત કરવાના પ્રયાસોને મહત્વ આપ્યું હતું. પરંતુ બીજી તરફ તેમણે યુક્રેનની પરિસ્થિતિને સરળ નહીં પરંતુ અત્યંત મુશ્કેલ ગણાવી હતી. આ શબ્દો પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે મોસ્કો અને કીવ વચ્ચે હજુ પણ અનેક મૂળભૂત મુદ્દાઓ પર ભારે મતભેદ છે.
રશિયા પોતાની માગણીઓ પર અડગ
રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે શાંતિ સ્થાપવાના પ્રયાસોમાં સૌથી મોટી અડચણ બંને દેશોની અલગ-અલગ શરતો છે. ક્રેમલિન સાથે નજીકના એક સૂત્રના જણાવ્યા પ્રમાણે, પુતિન યુક્રેનના વધારાના વિસ્તારો પર નિયંત્રણ મેળવવાના પોતાના લક્ષ્યથી હજુ પાછળ હટ્યા નથી. ખાસ કરીને ડોનેત્સ્ક વિસ્તારમાં રશિયન નિયંત્રણ વધારવું મોસ્કોની મહત્વપૂર્ણ પ્રાથમિકતાઓમાં સામેલ હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.બીજી તરફ, યુક્રેન પોતાના પ્રદેશનો કોઈ ભાગ રશિયાને સોંપવા તૈયાર નથી. કીવ માટે જમીન ગુમાવવી માત્ર રાજકીય મુદ્દો નથી, પરંતુ દેશની સુરક્ષા અને ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલો પ્રશ્ન છે. આ કારણે બંને પક્ષોની સ્થિતિ વચ્ચે હજુ પણ મોટું અંતર છે. રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચેના આ મતભેદોને કારણે અગાઉ પણ અનેક વખત શાંતિ વાટાઘાટો કોઈ નક્કર પરિણામ વિના અટકી ગઈ છે.
ત્રણ દિવસ માટે રાજધાનીઓ પર હુમલા રોકવાની સહમતિ
આ રાજદ્વારી પ્રયાસ દરમિયાન એક મહત્વપૂર્ણ બાબત સામે આવી છે. વાટાઘાટો દરમિયાન રશિયા અને યુક્રેન બંનેએ ત્રણ દિવસ સુધી એકબીજાની રાજધાનીઓ પર હુમલો નહીં કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. આ વ્યવસ્થા ખાસ કરીને અમેરિકાના દૂતોની મુસાફરી અને બેઠકને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવી છે. મોસ્કો અને કીવ વચ્ચે લાંબા સમય બાદ રાજદ્વારી સંપર્ક વધારવાના પ્રયાસમાં આ એક સકારાત્મક પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.પુતિને અમેરિકન દૂતોની સુરક્ષાની ખાતરી આપવાની વાત પણ કરી હતી. વિટકોફે ટ્રમ્પ તરફથી પુતિનને શુભેચ્છા પાઠવી હતી અને અમેરિકન પ્રતિનિધિમંડળની મુલાકાત દરમિયાન મર્યાદિત હુમલા વિરામ બદલ આભાર માન્યો હતો. જોકે, આ મર્યાદિત વિરામને કાયમી યુદ્ધવિરામ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું નથી.
બેઠકમાં કોઈ મોટો બ્રેકથ્રૂ નહીં
ક્રેમલિનના અધિકારીઓએ બેઠકને ઉપયોગી અને રચનાત્મક ગણાવી છે, પરંતુ વાટાઘાટોમાંથી કોઈ મોટો સમજૂતી કરાર બહાર આવ્યો નથી. રશિયન રાષ્ટ્રપતિના વિદેશ નીતિ સલાહકાર યુરી ઉશાકોવે ચર્ચાને સ્પષ્ટ અને ઉપયોગી ગણાવી હતી. બીજી તરફ, ઉપલબ્ધ માહિતી પ્રમાણે મુખ્ય મતભેદો હજુ યથાવત છે.આથી ટ્રમ્પના શાંતિ પ્રયાસો માટે આ બેઠક એક મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી પગલું તો છે, પરંતુ તેને યુદ્ધના અંત તરફની નિર્ણાયક સફળતા ગણવી વહેલી ગણાશે. રશિયા પોતાની સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક માંગણીઓ પર ભાર મૂકી રહ્યું છે, જ્યારે યુક્રેન પોતાના પ્રદેશ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને લઈને સમાધાન કરવા તૈયાર નથી.
હવે દૂતો કીવ જશે
મોસ્કોમાં પુતિન સાથે મુલાકાત બાદ સ્ટીવ વિટકોફ અને જેરેડ કુશનર યુક્રેનની રાજધાની કીવ જવાના છે. ત્યાં તેઓ યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ વોલોદિમિર ઝેલેન્સ્કી અને યુક્રેનિયન અધિકારીઓ સાથે ચર્ચા કરશે. આ મુલાકાતનો હેતુ અમેરિકાના શાંતિ પ્રસ્તાવ અંગે યુક્રેનનું વલણ સમજવાનો અને બંને પક્ષ વચ્ચે સમાધાન માટે શક્ય રસ્તાઓ શોધવાનો રહેશે.
આ મુલાકાત ખાસ મહત્વ ધરાવે છે કારણ કે મોસ્કો અને કીવ વચ્ચે સીધી વાતચીતમાં લાંબા સમયથી ગતિરોધ છે. અમેરિકા બંને પક્ષો વચ્ચે મધ્યસ્થી કરીને કોઈ એવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવા માંગે છે, જેને રશિયા અને યુક્રેન બંને સ્વીકારી શકે.
યુદ્ધ વચ્ચે હુમલા પણ ચાલુ
એક તરફ શાંતિ માટે રાજદ્વારી પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે, તો બીજી તરફ યુદ્ધના મેદાનમાં હિંસા હજુ પણ ચાલુ છે. તાજેતરના મહિનાઓમાં રશિયા અને યુક્રેન બંને તરફથી ડ્રોન અને મિસાઇલ હુમલામાં વધારો થયો છે. યુક્રેનના અનેક શહેરોને રશિયન હુમલાઓનો સામનો કરવો પડ્યો છે,જ્યારે યુક્રેને પણ રશિયાના અંદરના વિસ્તારો અને વ્યૂહાત્મક સ્થળોને નિશાન બનાવ્યા છે. વધતા હુમલાઓ વચ્ચે શાંતિ વાટાઘાટો આગળ વધારવી અમેરિકાની સૌથી મોટી રાજદ્વારી પડકારોમાંની એક બની છે.
પુતિન ખરેખર યુદ્ધ સમાપ્ત કરવા તૈયાર છે?
હાલની સ્થિતિ જોતા સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે પુતિન ખરેખર યુદ્ધ સમાપ્ત કરવા માટે તૈયાર છે કે માત્ર અમેરિકાના રાજદ્વારી પ્રયાસોને તક આપી રહ્યા છે? બેઠકમાં ટ્રમ્પના પ્રયાસોની પ્રશંસા કરવામાં આવી હોવા છતાં રશિયાની મૂળભૂત માંગણીઓમાં કોઈ મોટો ફેરફાર જોવા મળ્યો નથી. તેથી તાત્કાલિક યુદ્ધવિરામ કે શાંતિ કરારની શક્યતા હજુ અનિશ્ચિત છે.
હવે નજર કીવમાં થનારી આગામી બેઠક પર રહેશે.જો અમેરિકન દૂતો રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચેના મુખ્ય મતભેદોમાં કોઈ મધ્યમ રસ્તો શોધવામાં સફળ થાય તો શાંતિ પ્રક્રિયાને નવી ગતિ મળી શકે છે.પરંતુ જો પ્રદેશ અને સુરક્ષા સંબંધિત મુદ્દાઓ પર બંને પક્ષ પોતાની સ્થિતિ પર અડગ રહેશે, તો રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધનો અંત હજુ દૂર દેખાઈ શકે છે.
