સરકારની કોઈ નીતિની અસર કેટલા વર્ષ સુધી રહે? નીતિ બદલાય ત્યાં સુધી કે પછી પણ? ચીનના અનુભવ પરથી કહી શકાય કે તેની અસર કદાચ પેઢીઓ સુધી રહી શકે છે. આ અસર વસ્તીના આંકડામાં જ નહીં, માનવસંબંધોમાં પણ જોવા મળી શકે છે. એ શી રીતે? વસ્તીવધારાને કાબૂમાં લેવા માટે ચીને 1979માં ‘એક સંતાનની નીતિ’ અમલમાં મૂકી હતી. 2015માં આ નીતિ હટાવી દેવામાં આવી. હવે ચીની દંપતીઓને એક કરતાં વધુ સંતાન રાખવાની છૂટ છે. પરંતુ નીતિ નાબૂદ થઈ ગઈ એટલે તેના કારણે ઊભી થયેલી એક પેઢીની માનસિકતા પણ તરત બદલાઈ જાય એવું નથી.
અમેરિકાની ઓહાયો સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના સંશોધક ફાંગચી વેનના એક પ્રાથમિક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે જે લોકો પોતે એકમાત્ર સંતાન તરીકે મોટાં થયાં છે, તેઓ એવા જીવનસાથીને પસંદ કરવાની શક્યતા વધારે ધરાવે છે જે પણ પોતાનાં માતા-પિતાનું એકમાત્ર સંતાન હોય. પહેલી નજરે આ વાત સામાન્ય લાગે. પરંતુ તેની પાછળનું સામાજિક ગણિત રસપ્રદ છે. ભાઈ-બહેન વિના મોટાં થયેલાં બાળક માટે માતા-પિતાનું આખું ધ્યાન તેના પર હોય. તેમની મિલકતમાં બીજું કોઈ હિસ્સેદાર ન હોય. પરંતુ લગ્ન પછી સ્થિતિ બદલાય છે. જીવનસાથી સાથે તેના આખા કુટુંબનો પણ સંબંધ બંધાય છે. જીવનસાથીને બે-ત્રણ ભાઈ-બહેન હોય તો એ પણ નવા સંબંધનો હિસ્સો બને છે. માતા-પિતાની સંભાળ, મિલકત અને કુટુંબની જવાબદારીઓમાં પણ ભાઈ-બહેનોની ભૂમિકા રહે છે. એટલે બંને એકમાત્ર સંતાન હોય ત્યારે કદાચ બંનેને પરિચિત એવી કુટુંબવ્યવસ્થા મળે છે.
એટલે સવાલ એ આવે કે આપણે જીવનસાથી પસંદ કરીએ છીએ કે કુટુંબ પણ પસંદ કરીએ છીએ? ભારતીય સંદર્ભમાં આ સવાલનો જવાબ અલગ હોઈ શકે છે. ભારતમાં લગ્નને બે પરિવારોનું જોડાણ માનવાનું સમાજના મોટા હિસ્સામાં જોવા મળે છે. જીવનસાથીની સાથે તેનાં માતા-પિતા, ભાઈ-બહેન અને વિસ્તૃત કુટુંબ પણ આપણા સંબંધનો ભાગ બને છે. અલબત્ત, આ સ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. શહેરોમાં સંયુક્ત કુટુંબો ઘટી રહ્યાં છે અને નાનાં કુટુંબો વધી રહ્યાં છે. આ પરિવર્તનને માત્ર ‘કુટુંબ નાનું થઈ રહ્યું છે’ એમ કહીને સમજવું પૂરતું નથી. કુટુંબ નાનું થાય ત્યારે સંબંધો નિભાવવાની સમજણ પણ બદલાય છે.
આ પરિવર્તનને માત્ર ‘કુટુંબ નાનું થઈ રહ્યું છે’ એમ કહીને સમજવું પૂરતું નથી. ભાઈ-બહેન સાથે ઉછરવું એ માત્ર સાથે રમવાનું કે ઝઘડવાનું નથી. એ વહેંચવાનું શીખવાની પ્રક્રિયા છે. ક્યારેક પોતાની વાત મનાવવી, તો ક્યારેક બીજાની વાત સ્વીકારવી પડે છે. માતા-પિતાનું ધ્યાન વહેંચાય છે. ઘરમાં પોતાનું સ્થાન બનાવવા માટે વાટાઘાટ કરવી પડે છે. આ અનુભવો માણસને અન્ય સંબંધોને સમજવામાં મદદ કરતા હોય છે.
એકમાત્ર સંતાન તરીકે મોટા થવાની પણ કેટલીક વિશેષતાઓ છે. માતા-પિતાનું વધુ ધ્યાન અને વધુ સ્વતંત્રતા મળી શકે છે. પરંતુ માતા-પિતાની અપેક્ષાઓનો ભાર પણ એક જ વ્યક્તિ પર આવી શકે છે. વૃદ્ધાવસ્થામાં તેમની જવાબદારી વહેંચવા ભાઈ-બહેન ન હોય.
ચીનમાં એક સંતાનની નીતિનો ઉદ્દેશ વસ્તીનિયંત્રણ હતો. પરંતુ તેની લાંબા ગાળાની અસર એવી પણ થઈ કે તેણે કુટુંબનું સ્વરૂપ બદલી નાખ્યું. હવે ચીનમાં જન્મદર વધારવા માટે સરકાર લોકોને વધુ સંતાન રાખવા પ્રોત્સાહિત કરી રહી છે. છતાં માત્ર નીતિ બદલવાથી લોકોના નિર્ણયો બદલાતા નથી. એક વાર કુટુંબવ્યવસ્થા બદલાઈ જાય પછી બાળઉછેરનો ખર્ચ, ઘરની જવાબદારી, વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને સંતાન અંગેની અપેક્ષાઓ પણ બદલાય છે. વસ્તીની નીતિની સૌથી દીર્ઘકાલીન અસર કદાચ વસ્તીના આંકડામાં નહીં, પરંતુ લોકોના સંબંધોમાં જોવા મળે છે. ભારત માટે આ વિચારવા જેવી વાત છે. આપણે ચીન જેવા એક સંતાનના અનુભવમાંથી પસાર થયા નથી. પરંતુ શહેરીકરણ, શિક્ષણ, રોજગાર, વધતો જીવનખર્ચ અને વ્યક્તિગત પસંદગીને મળતું મહત્ત્વ આપણાં કુટુંબોને પણ ઝડપથી બદલી રહ્યાં છે.
આવતી પેઢીમાં વધુ બાળકો એક માત્ર સંતાન હોઈ શકે છે. વધુ લોકો ભાઈ-બહેન વિના મોટાં થશે. તેમના માટે કુટુંબનો અર્થ અલગ હોઈ શકે છે. લગ્નમાં જીવનસાથીનાં ભાઈ-બહેન કેટલાં છે એ સવાલ ઓછો અને બે વ્યક્તિઓ એકબીજાને કેટલો અવકાશ આપે છે એ વધુ મહત્ત્વનું બને. નાનું કુટુંબ માણસને વધુ સ્વતંત્ર બનાવી શકે છે, પરંતુ મોટું કુટુંબ માણસને સંબંધો સંભાળવાની તક આપે છે. ભાઈ-બહેન સાથે ઉછરવામાં જે ઘર્ષણ છે, તેમાં જ સહનશીલતા પણ શીખાય છે. વહેંચવામાં જ સહભાગિતાનો પાઠ મળે છે. આ અનુભવો માણસને અન્ય સંબંધો સમજવામાં મદદ કરતા હોય છે.
એટલે સવાલ એ નથી કે મોટું કુટુંબ સારું કે નાનું કુટુંબ. સવાલ એ છે કે કુટુંબનું કદ બદલાય ત્યારે સંબંધોની આપણી સમજ કેવી રીતે બદલાય છે. ચીનનો એક સંતાનનો પ્રયોગ આ વાત સમજાવે છે. સરકાર વસ્તી નિયંત્રિત કરવા માટે નીતિ બનાવી શકે છે. પરંતુ માણસો કેવી રીતે મોટાં થશે, કોની સાથે મોટાં થશે અને પછી કોને પોતાના જીવનમાં સ્થાન આપશે તેની અસર નીતિ કરતાં ઘણી લાંબી ચાલે છે. આખરે કુટુંબ માત્ર લોકોની સંખ્યા નથી. તે માણસને સંબંધો શીખવતું પહેલું એકમ છે. કુટુંબ નાનું કે મોટું હોવું એક બાબત છે, પરંતુ તેમાં માણસે બીજાને કેટલો અવકાશ આપતાં શીખવું એ કદાચ વધુ મહત્ત્વની વાત છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
