ભારતીય અર્થતંત્ર અને સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ગૌરવશાળી સમાચાર સામે આવ્યા છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ બ્રિટનની તિજોરીઓમાંથી અંદાજે 150 મેટ્રિક ટન (1,50,000 કિલો) સોનું ભારત પરત લાવવાની પ્રક્રિયા સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરી છે. 1991ના આર્થિક સંકટ પછી આ પ્રથમ વખત છે જ્યારે ભારત આટલી મોટી માત્રામાં સોનું વિદેશથી સ્વદેશ લાવ્યું છે. આ પગલાને ભારતની વધતી આર્થિક તાકાત અને વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે.
કેમ સોનું બ્રિટનમાં હતું?
ઐતિહાસિક રીતે, ભારત સહિત વિશ્વના ઘણા દેશો તેમનું સોનું ‘બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડ’ (Bank of England) માં સુરક્ષિત રાખતા હોય છે. બ્રિટન વિશ્વમાં સોનાના સંગ્રહ અને વેપારનું મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યું . ભારતનું પણ મોટું ભંડોળ ત્યાં વર્ષોથી પડ્યું હતું. ખાસ કરીને 1991માં જ્યારે ભારત પાસે વિદેશી હૂંડિયામણની ભારે અછત હતી, ત્યારે દેવું ચૂકવવા માટે સોનું ગીરવે મૂકવું પડ્યું હતું. જોકે, હવે સમય બદલાયો છે અને ભારત વિશ્વની પાંચમી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બની ગયું છે.
ઓપરેશન ‘ગોલ્ડ રિપાટ્રિયેશન’: એક અત્યંત ગુપ્ત મિશન
આટલી મોટી માત્રામાં સોનું એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં લાવવું એ કોઈ સામાન્ય કામ નહોતું. આ એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને ગુપ્ત મિશન હતું. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, સોનાને લાવવા માટે વિશેષ વિમાનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો અને જડબેસલાક સુરક્ષા વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી હતી. આ ઓપરેશનમાં નાણાં મંત્રાલય, RBI અને સુરક્ષા એજન્સીઓ વચ્ચે ગાઢ સંકલન હતું. સોનું ભારત પહોંચ્યા બાદ તેને સુરક્ષિત રીતે RBIની સ્થાનિક તિજોરીઓમાં ખસેડવામાં આવ્યું છે.
હજુ પણ કેટલું સોનું વિદેશમાં બાકી છે?
RBIના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, ભારત પાસે કુલ 822 મેટ્રિક ટન કરતા વધુ સોનાનો ભંડાર છે. જેમાંથી અંદાજે 400 થી 415 મેટ્રિક ટન સોનું હજુ પણ વિદેશી બેંકોમાં (મુખ્યત્વે બ્રિટન અને બેંક ફોર ઇન્ટરનેશનલ સેટલમેન્ટ્સમાં) સુરક્ષિત રાખવામાં આવ્યું છે. નિષ્ણાતોના મતે, બાકી રહેલું સોનું આગામી સમયમાં તબક્કાવાર રીતે ભારત લાવવામાં આવી શકે છે.
આ પગલાથી ભારતને શું ફાયદો થશે?
સંગ્રહ ખર્ચમાં ઘટાડો: વિદેશી બેંકોમાં સોનું રાખવા બદલ ભારતે મોટું ‘કસ્ટડી શુલ્ક’ (Storage fees) ચૂકવવું પડે છે. સોનું સ્વદેશ લાવવાથી આ ખર્ચમાં મોટી બચત થશે.
વ્યૂહાત્મક સુરક્ષા: વર્તમાન ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) સ્થિતિને જોતા, પોતાનું સોનું પોતાની પાસે હોવું એ સૌથી સુરક્ષિત વિકલ્પ છે. પશ્ચિમી દેશો દ્વારા અન્ય દેશોની અસ્કયામતો ફ્રીઝ કરવાની ઘટનાઓ વચ્ચે ભારત કોઈ જોખમ લેવા માંગતું નથી.
રૂપિયાની મજબૂતી અને આત્મવિશ્વાસ: દેશની તિજોરીમાં સોનાનો ભંડાર વધવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભારતીય રૂપિયાની વિશ્વસનીયતા વધે છે અને અર્થતંત્ર પર રોકાણકારોનો ભરોસો મજબૂત થાય છે.
1991 વિરુદ્ધ 2026: બદલાયેલું ભારત : 1991માં ભારતે મજબૂરીમાં સોનું વિદેશ મોકલવું પડ્યું હતું, જે તે સમયે દેશ માટે આર્થિક નબળાઈનું ચિહ્ન હતું. પરંતુ 2026માં, ભારત પોતાની મરજીથી અને મજબૂતી સાથે સોનું પરત લાવી રહ્યું છે. આ બદલાવ દર્શાવે છે કે ભારત હવે માત્ર દેવાદાર દેશ નથી, પરંતુ વૈશ્વિક આર્થિક શક્તિ તરીકે ઉભરી આવ્યો છે.
નિષ્ણાતો માને છે કે RBIનું આ પગલું ભવિષ્યમાં કોઈ પણ આર્થિક અસ્થિરતા સામે ભારતને ‘રક્ષણાત્મક કવચ’ પૂરું પાડશે. આ સોનું હવે મુંબઈ અને નાગપુર સ્થિત RBIની અત્યંત સુરક્ષિત તિજોરીઓમાં રાખવામાં આવશે.
