મુસ્લિમ સમાજમાં છૂટાછેડાની અલગ અલગ પ્રથાઓને લઈને છેલ્લા કેટલાક સમયથી કાનૂની ચર્ચા ચાલી રહી છે. 2017માં સુપ્રીમ કોર્ટે તલાક-એ-બિદ્દત એટલે કે એક જ સમયે ત્રણ વખત તલાક બોલીને લગ્ન તોડવાની પ્રથાને અમાન્ય ઠેરવી હતી. ત્યારબાદ 2019માં કેન્દ્ર સરકારે કાયદો બનાવીને ઇન્સ્ટન્ટ ટ્રિપલ તલાકને ગુનો બનાવ્યો હતો. જોકે, મુસ્લિમ પર્સનલ લોમાં છૂટાછેડાની કેટલીક અન્ય પ્રથાઓ હજુ પણ ચર્ચામાં છે. તેમાં તલાક-એ-હસન અને તલાક-એ-અહસનનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રથાઓની બંધારણીય માન્યતાને પડકારતી અરજીઓ સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહી છે. પત્રકાર બેનઝીર હીના સહિત અનેક મહિલાઓએ તલાક-એ-હસન સામે કોર્ટનો દરવાજો ખખડાવ્યો છે. તેમનો મુખ્ય સવાલ એ છે કે જો કોઈ પતિ એકતરફી રીતે નક્કી પ્રક્રિયા દ્વારા પત્નીને તલાક આપી શકે, તો શું આવી વ્યવસ્થા બંધારણમાં આપવામાં આવેલા સમાનતા, જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના અધિકારો સાથે સુસંગત છે?
સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ આવેલા કેસમાં બેનઝીર હીનાએ દાવો કર્યો હતો કે તેમના પતિ તરફથી તલાક-એ-હસનની નોટિસ મળ્યા બાદ તેમને કાનૂની મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. તેમણે આ પ્રથાને બંધારણની કલમ 14, 15, 21 અને 25 સાથે જોડીને પડકારી છે. અન્ય કેટલીક મહિલાઓએ પણ ફરિયાદ કરી છે કે તેમને વોટ્સએપ, ઈમેલ અથવા અન્ય માધ્યમથી તલાકની જાણ કરવામાં આવી હતી. કેટલીક અરજીઓમાં પતિ દ્વારા પત્નીની પરિસ્થિતિ અથવા અજ્ઞાનતાનો કથિત રીતે લાભ લેવામાં આવ્યો હોવાના આક્ષેપો પણ કરવામાં આવ્યા છે. ફેબ્રુઆરી 2026માં સુપ્રીમ કોર્ટમાં આ મુદ્દે સુનાવણી દરમિયાન કેટલાક કેસમાં રાહત પણ આપવામાં આવી હતી. એક કેસમાં કોર્ટએ કથિત તલાક-એ-હસનની કાર્યવાહી પર રોક મૂકી અને પતિ-પત્નીને કાયદેસર રીતે પરિણીત ગણાવ્યા હતા, જ્યાં સુધી પતિ કાયદેસર તલાક આપ્યો હોવાનું સાબિત ન કરે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે આ મામલો માત્ર ધાર્મિક પ્રથા પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ તેની સાથે મહિલાના વૈવાહિક અને કાનૂની અધિકારો પણ જોડાયેલા છે.
હવે સૌથી મહત્વનો સવાલ એ છે કે તલાક-એ-હસન આખરે છે શું? સામાન્ય રીતે તલાક-એ-હસન એવી પ્રક્રિયા તરીકે સમજાવવામાં આવે છે જેમાં પતિ એક જ સમયે ત્રણ વખત તલાક બોલતો નથી. તેના બદલે ત્રણ અલગ પ્રસંગે, સામાન્ય રીતે સતત ત્રણ માસિક સમયગાળામાં એક-એક વખત તલાક ઉચ્ચારવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં વચ્ચે વિચારવાનો અને સમાધાન કરવાનો સમય રહે છે. જો આ સમયગાળા દરમિયાન પતિ તલાક પાછો ખેંચે તો લગ્ન ચાલુ રહી શકે છે. પરંતુ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થાય અને તલાક પાછો લેવામાં ન આવે તો છૂટાછેડા અમલમાં આવી શકે છે. અહીંથી જ તલાક-એ-હસન અને તલાક-એ-બિદ્દત વચ્ચેનો મોટો તફાવત સમજાય છે. તલાક-એ-બિદ્દતમાં એક જ સમયે ત્રણ વખત તલાક બોલીને તરત લગ્ન તોડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવતો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે 2017માં આ પ્રથાને અમાન્ય ઠેરવી હતી અને 2019ના કાયદા બાદ ઇન્સ્ટન્ટ ટ્રિપલ તલાક કાયદેસર રીતે ગુનો બન્યો છે. બીજી તરફ, તલાક-એ-હસનમાં તલાકની જાહેરાત વચ્ચે સમયગાળો હોય છે અને સમાધાનની તક રહે છે. આ જ તફાવતને કારણે અગાઉ કોર્ટ સમક્ષ પણ બંને પ્રથાઓને એકસરખી રીતે જોવામાં આવી નથી.
તલાક-એ-અહસન પણ મુસ્લિમ છૂટાછેડાની એક અલગ પ્રક્રિયા છે. તેમાં સામાન્ય રીતે પતિ એક વખત તલાક ઉચ્ચારે છે અને ત્યારબાદ ઇદ્દતના સમયગાળા દરમિયાન સમાધાનની શક્યતા રહે છે. જો આ સમયગાળા દરમિયાન તલાક પાછો લેવામાં ન આવે તો લગ્ન સમાપ્ત થવાની સ્થિતિ ઊભી થાય છે. એટલે તલાક-એ-અહસન અને તલાક-એ-હસન બંનેમાં એક જ સમયે તાત્કાલિક છૂટાછેડા કરવાની પદ્ધતિથી અલગ પ્રક્રિયા જોવા મળે છે.
અહીં ‘ઇદ્દત’ શબ્દ પણ મહત્વનો છે. ઇદ્દત એ એવો નિર્ધારિત સમયગાળો છે, જે છૂટાછેડા અથવા કેટલાક અન્ય વૈવાહિક પ્રસંગો બાદ લાગુ પડે છે. આ સમય દરમિયાન લગ્ન સંબંધને લઈને કેટલીક કાનૂની અને ધાર્મિક અસરો રહે છે. તલાક-એ-હસન જેવી પ્રક્રિયામાં આ સમયગાળો સમાધાન માટે પણ મહત્વનો માનવામાં આવે છે. મહત્વની વાત એ છે કે ઇસ્લામમાં માત્ર પુરુષને જ છૂટાછેડાનો વિકલ્પ છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. મહિલાઓ માટે પણ અલગ વ્યવસ્થાઓ છે. તેમાં ‘ખુલા’નો સમાવેશ થાય છે. ખુલા હેઠળ પત્ની પોતાની તરફથી લગ્ન સંબંધ સમાપ્ત કરવાની માંગ કરી શકે છે અને તેની પ્રક્રિયામાં કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં પતિની સંમતિ અથવા અન્ય કાનૂની પ્રક્રિયાની જરૂર પડી શકે છે. બીજી તરફ ‘મુબારત’ પરસ્પર સંમતિથી લગ્ન સમાપ્ત કરવાની રીત છે, જેમાં પતિ અને પત્ની બંને અલગ થવા માટે તૈયાર હોય છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ હાલનો મૂળ પ્રશ્ન એ નથી કે મુસ્લિમ ધર્મમાં છૂટાછેડાની વિવિધ પદ્ધતિઓ શું છે, પરંતુ તલાક-એ-હસન જેવી એકતરફી છૂટાછેડાની પ્રથા ભારતના બંધારણીય અધિકારોની કસોટી પર કેટલી ટકે છે. અરજદારોનો દાવો છે કે આવી વ્યવસ્થા મહિલાઓ માટે અસમાન અને મનસ્વી બની શકે છે. બીજી તરફ, આ મુદ્દે ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને વ્યક્તિગત કાયદામાં કોર્ટની દખલની મર્યાદા અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. આ મામલામાં સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ પણ કહ્યું છે કે ધાર્મિક માન્યતાઓ અને વ્યક્તિગત કાયદાના મુદ્દે અદાલતોને સાવચેતી રાખવી જોઈએ. પરંતુ જો કોઈ પ્રથા મૂળભૂત અધિકારો અથવા માનવ અધિકારોને અસર કરતી હોય, તો ન્યાયિક તપાસનો રસ્તો ખુલ્લો રહે છે. તલાક-એ-હસન અંગે ચાલી રહેલી અરજીમાં પણ આ જ બંધારણીય સંતુલન મહત્વનું બની શકે છે.
આ મામલો એટલા માટે પણ મહત્વનો છે કારણ કે તલાકની પ્રક્રિયા માત્ર પતિ-પત્નીના સંબંધ પૂરતી સીમિત રહેતી નથી. તેની સીધી અસર મહિલાના રહેઠાણ, ભરણપોષણ, સંતાનોની જવાબદારી, સંપત્તિ અને અન્ય કાનૂની અધિકારો પર પડી શકે છે. જો કોઈ મહિલાને અચાનક તલાકની નોટિસ મળે અથવા તેને એકતરફી રીતે લગ્ન તૂટી ગયાનું જણાવવામાં આવે, તો તેની સામે કાનૂની સ્થિતિ શું રહેશે તે મોટો પ્રશ્ન બની શકે છે. વોટ્સએપ અને ઈમેલ જેવા ડિજિટલ માધ્યમોથી તલાકની નોટિસ આપવાના દાવાઓએ આ ચર્ચાને વધુ ગંભીર બનાવી છે. અગાઉ જ્યાં આવા સંદેશાઓની પ્રક્રિયા અને કાનૂની અસર અંગે અલગ અલગ પ્રશ્નો ઊભા થતા હતા, ત્યાં હવે વ્યક્તિગત કાયદા અને આધુનિક ટેક્નોલોજી વચ્ચેનું અંતર પણ ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલી આ અરજીઓનો અંતિમ નિર્ણય માત્ર તલાક-એ-હસન અંગે જ નહીં, પરંતુ વ્યક્તિગત કાયદો, ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, મહિલાના સમાન અધિકાર અને બંધારણીય સુરક્ષા વચ્ચેના સંતુલન માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. કોર્ટ આખરે આ પ્રથાને બંધારણીય રીતે માન્ય માને છે કે તેમાં ફેરફાર અથવા પ્રતિબંધની જરૂરિયાત છે, તે આગામી સુનાવણી અને અંતિમ નિર્ણય બાદ જ સ્પષ્ટ થશે. હાલ માટે આ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ પેન્ડિંગ છે અને તેની કાનૂની દિશા પર દેશભરની નજર છે.
