તાજેતરમાં પર્યાવરણવિદ્ સોનમ વાંગચુકે લદ્દાખના પર્યાવરણના રક્ષણ અને તેને બંધારણની છઠ્ઠી અનુસૂચિમાં સામેલ કરવાની માંગ સાથે દિલ્હીમાં લાંબા સમય સુધી કરેલા ઉપવાસે દેશભરના લોકોને હચમચાવી દીધા છે. અત્યંત પ્રતિકૂળ હવામાનમાં અને સતત નબળી પડતી તબિયત વચ્ચે પણ તેમનું અનશન ચાલુ રહ્યું, જેના કારણે તેમની કિડની અને હૃદય પર ભારે દબાણ આવ્યું હોવાના તબીબી અહેવાલો સામે આવ્યા હતા.
આ સ્થિતિએ સમગ્ર દેશને ચિંતામાં મૂકી દીધો હતો. સમાજનો એક મોટો વર્ગ આજે એ વિચારી રહ્યો છે કે શું આજના ડિજિટલ યુગમાં સત્તા સુધી પોતાનો અવાજ પહોંચાડવા માટે એક દેશભક્ત નાગરિકે પોતાનો જીવ જોખમમાં મૂકવો પડે? લોકો સોશિયલ મીડિયાથી લઈને રસ્તાઓ સુધી વાંગચુકના સમર્થનમાં આવ્યા, જે દર્શાવે છે કે જ્યારે પ્રશ્ન માતૃભૂમિના અસ્તિત્વનો હોય ત્યારે જનતા આજે પણ સંવેદનશીલ બને છે. આ ઘટનાએ ફરી એકવાર એ ચર્ચાને જીવંત કરી દીધી છે કે શું આજના સમયમાં અનશન ખરેખર કોઈ મોટો સામાજિક કે રાજકીય સુધારો લાવી શકે છે?
આ પ્રશ્નનો ઉત્તર મેળવવા માટે આપણે ઇતિહાસના પાનાઓ પણ ઉથલાવવા પડે. સ્વતંત્રતા સંગ્રામથી લઈને આધુનિક ભારતના ઘડતર સુધી ‘અનશન’ એ માત્ર અન્નનો ત્યાગ નથી, પરંતુ અન્યાય સામે લડવાનું એક પ્રબળ નૈતિક શસ્ત્ર રહ્યું છે. જ્યારે શાસકો સમક્ષ સામાન્ય જનતાનો અવાજ કચડી નાખવામાં આવતો, ત્યારે અનશન એ આત્માનો અવાજ બનીને ઉભરતું હતું. ભૂતકાળમાં આ માધ્યમ દ્વારા દેશમાં સામાજિક અને રાજકીય પરિવર્તનની અનેક મોટી લહેરો આવી છે, જેણે આખા દેશને એક તાંતણે બાંધીને જાગૃત કરવાનું કામ કર્યું હતું.
ભૂતકાળની વાત કરીએ તો, મહાત્મા ગાંધીએ સત્યાગ્રહના ભાગરૂપે અહિંસક પ્રતિકાર તરીકે ઉપવાસને સર્વોચ્ચ સ્થાન આપ્યું હતું. વર્ષ ૧૯૩૨માં થયેલા ‘પુણે કરાર’ વખતે ગાંધીજીના અનશને દેશના સામાજિક તાણાવાણાને બદલવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ જ રીતે, આઝાદી પછી વર્ષ ૧૯૫૨માં પોટ્ટી શ્રીરામુલુએ અલગ આંધ્રપ્રદેશ રાજ્યની માંગણી માટે ૫૬ દિવસ સુધી આમરણ ઉપવાસ કર્યા હતા, જેના કારણે ભાષાવાર રાજ્યોની પુનઃરચનાનો પાયો નખાયો હતો. ત્યાર પછીના દાયકાઓમાં પણ આ શસ્ત્ર એટલું જ પ્રભાવશાળી રહ્યું.
વર્ષ ૨૦૧૧માં અન્ના હજારેના નેતૃત્વમાં થયેલા ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન અને અનશને આખા દેશના યુવાનો અને મધ્યમ વર્ગને એકતાના તાંતણે બાંધી આંદોલનમાં સક્રિય કરી દીધા હતા, જેના પરિણામે તત્કાલીન સરકારને નમીને ‘લોકપાલ બિલ’ પસાર કરવાની દિશામાં આગળ વધવું પડ્યું હતું. આ ઉદાહરણો સાબિત કરે છે કે ભૂતકાળમાં અનશને સત્તાધીશોને જાગૃત કરવા અને પ્રજાલક્ષી નિર્ણયો લેવા માટે મજબૂર કર્યા હતા. પરંતુ સવાલ એ થાય છે કે, શું આજના આધુનિક ભારતમાં અનશનથી વાસ્તવિક સુધારો લાવી શકાય ખરો? આજની સામાજિક અને રાજકીય પરિસ્થિતિઓ ભૂતકાળ કરતાં સાવ અલગ છે. આજના સમયમાં અનશનથી સુધારો લાવવો પહેલા જેટલો સરળ નથી રહ્યો અને તેના માટે મુખ્યત્વે ત્રણ પરિબળો જવાબદાર છે.
1. સંવેદનશીલતાનો અભાવ મુખ્ય કહી શકાય. આજના શાસકો અને વહીવટીતંત્રમાં નૈતિકતા કરતાં વ્યવહારિક રાજકારણ વધુ હાવી થઈ ગયું છે. સરકારો ઘણીવાર આવા આંદોલનોને લાંબા સમય સુધી અવગણે છે અથવા તેને માત્ર કાયદો અને વ્યવસ્થાના પ્રશ્ન તરીકે જુએ છે. 2. મીડિયા અને સોશિયલ મીડિયાનો દુરુપયોગ એટલો વધી ગયો છે. આજના આઈટી સેલ અને માહિતીના યુગમાં કોઈ વ્યક્તિ પવિત્ર હેતુથી અનશન પર બેસે તો પણ તેના વિરોધીઓ દ્વારા કલાકોમાં આંદોલનને રાજકીય રંગ આપી દેવામાં આવે છે.
મીડિયા ટ્રાયલ અને નેગેટિવ પ્રચાર દ્વારા મૂળ મુદ્દાને ભટકાવી દેવામાં આવે છે. 3. અવારનવાર નજીવા કારણોસર કે અંગત અને રાજકીય સ્વાર્થ માટે પ્રતીક ઉપવાસો થતા રહે છે, જેના લીધે સામાન્ય જનતાનો આ નૈતિક હથિયાર પરથી વિશ્વાસ ઘટ્યો છે. જો કે, આ બધી મર્યાદાઓ હોવા છતાં, અનશન આજે પણ સંપૂર્ણપણે અપ્રાસંગિક નથી બન્યું. સોનમ વાંગચુકે સાબિત કર્યું છે કે જ્યારે આંદોલન કરનાર વ્યક્તિની છબી શુદ્ધ હોય, હેતુ નિઃસ્વાર્થ હોય અને લડાઈ જમીન સાથે જોડાયેલી હોય, ત્યારે લોકો હૃદયથી તેની સાથે જોડાય છે.
લોકો આજે પણ માને છે કે શાંતિપૂર્ણ અનશન એ હિંસક વિરોધ પ્રદર્શનો કરતાં હજાર ગણું બહેતર છે. તે આપણી સંસ્કૃતિ અને લોકશાહીની ગરિમાને જાળવી રાખે છે. આજના સમયમાં અનશન દ્વારા મોટો સુધારો લાવવા માટે માત્ર અન્નનો ત્યાગ પૂરતો નથી. તેની સાથે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા જનજાગૃતિ ફેલાવવી, દેશવ્યાપી સંગઠનોનો સાથ મેળવવો અને કાનૂની લડત પણ ચલાવવી અનિવાર્ય બની ગઈ છે. જ્યારે અનશન પાછળ દેશના લાખો નાગરિકોનો અવાજ સોશિયલ મીડિયા પર અને રસ્તા પર એકસાથે ગુંજે છે, ત્યારે ગમે તેવી શક્તિશાળી સત્તાને પણ લોકમત સામે નમવું જ પડે છે.
અનશન એ આપણી લોકશાહીનું એક એવું પવિત્ર હથિયાર છે જેને ક્યારેય નકારી શકાય નહીં. સોનમ વાંગચુકની કથળતી તબિયતે સમાજને ઢંઢોળવાનું કામ કર્યું છે. જો અનશનનો ઉપયોગ વ્યક્તિગત સ્વાર્થથી ઉપર ઉઠીને, નૈતિક શુદ્ધતા અને જનસમર્થન સાથે કરવામાં આવે, તો તે આજના સમયમાં પણ શાસકોની ઊંઘ ઉડાડવા અને દેશમાં સકારાત્મક સુધારો લાવવા માટે સૌથી ઉત્તમ અને સચોટ માધ્યમ સાબિત થઈ શકે છે.
તાજેતરમાં પર્યાવરણવિદ્ સોનમ વાંગચુકે લદ્દાખના પર્યાવરણના રક્ષણ અને તેને બંધારણની છઠ્ઠી અનુસૂચિમાં સામેલ કરવાની માંગ સાથે દિલ્હીમાં લાંબા સમય સુધી કરેલા ઉપવાસે દેશભરના લોકોને હચમચાવી દીધા છે. અત્યંત પ્રતિકૂળ હવામાનમાં અને સતત નબળી પડતી તબિયત વચ્ચે પણ તેમનું અનશન ચાલુ રહ્યું, જેના કારણે તેમની કિડની અને હૃદય પર ભારે દબાણ આવ્યું હોવાના તબીબી અહેવાલો સામે આવ્યા હતા.
આ સ્થિતિએ સમગ્ર દેશને ચિંતામાં મૂકી દીધો હતો. સમાજનો એક મોટો વર્ગ આજે એ વિચારી રહ્યો છે કે શું આજના ડિજિટલ યુગમાં સત્તા સુધી પોતાનો અવાજ પહોંચાડવા માટે એક દેશભક્ત નાગરિકે પોતાનો જીવ જોખમમાં મૂકવો પડે? લોકો સોશિયલ મીડિયાથી લઈને રસ્તાઓ સુધી વાંગચુકના સમર્થનમાં આવ્યા, જે દર્શાવે છે કે જ્યારે પ્રશ્ન માતૃભૂમિના અસ્તિત્વનો હોય ત્યારે જનતા આજે પણ સંવેદનશીલ બને છે. આ ઘટનાએ ફરી એકવાર એ ચર્ચાને જીવંત કરી દીધી છે કે શું આજના સમયમાં અનશન ખરેખર કોઈ મોટો સામાજિક કે રાજકીય સુધારો લાવી શકે છે?
આ પ્રશ્નનો ઉત્તર મેળવવા માટે આપણે ઇતિહાસના પાનાઓ પણ ઉથલાવવા પડે. સ્વતંત્રતા સંગ્રામથી લઈને આધુનિક ભારતના ઘડતર સુધી ‘અનશન’ એ માત્ર અન્નનો ત્યાગ નથી, પરંતુ અન્યાય સામે લડવાનું એક પ્રબળ નૈતિક શસ્ત્ર રહ્યું છે. જ્યારે શાસકો સમક્ષ સામાન્ય જનતાનો અવાજ કચડી નાખવામાં આવતો, ત્યારે અનશન એ આત્માનો અવાજ બનીને ઉભરતું હતું. ભૂતકાળમાં આ માધ્યમ દ્વારા દેશમાં સામાજિક અને રાજકીય પરિવર્તનની અનેક મોટી લહેરો આવી છે, જેણે આખા દેશને એક તાંતણે બાંધીને જાગૃત કરવાનું કામ કર્યું હતું.
ભૂતકાળની વાત કરીએ તો, મહાત્મા ગાંધીએ સત્યાગ્રહના ભાગરૂપે અહિંસક પ્રતિકાર તરીકે ઉપવાસને સર્વોચ્ચ સ્થાન આપ્યું હતું. વર્ષ ૧૯૩૨માં થયેલા ‘પુણે કરાર’ વખતે ગાંધીજીના અનશને દેશના સામાજિક તાણાવાણાને બદલવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ જ રીતે, આઝાદી પછી વર્ષ ૧૯૫૨માં પોટ્ટી શ્રીરામુલુએ અલગ આંધ્રપ્રદેશ રાજ્યની માંગણી માટે ૫૬ દિવસ સુધી આમરણ ઉપવાસ કર્યા હતા, જેના કારણે ભાષાવાર રાજ્યોની પુનઃરચનાનો પાયો નખાયો હતો. ત્યાર પછીના દાયકાઓમાં પણ આ શસ્ત્ર એટલું જ પ્રભાવશાળી રહ્યું.
વર્ષ ૨૦૧૧માં અન્ના હજારેના નેતૃત્વમાં થયેલા ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન અને અનશને આખા દેશના યુવાનો અને મધ્યમ વર્ગને એકતાના તાંતણે બાંધી આંદોલનમાં સક્રિય કરી દીધા હતા, જેના પરિણામે તત્કાલીન સરકારને નમીને ‘લોકપાલ બિલ’ પસાર કરવાની દિશામાં આગળ વધવું પડ્યું હતું. આ ઉદાહરણો સાબિત કરે છે કે ભૂતકાળમાં અનશને સત્તાધીશોને જાગૃત કરવા અને પ્રજાલક્ષી નિર્ણયો લેવા માટે મજબૂર કર્યા હતા. પરંતુ સવાલ એ થાય છે કે, શું આજના આધુનિક ભારતમાં અનશનથી વાસ્તવિક સુધારો લાવી શકાય ખરો? આજની સામાજિક અને રાજકીય પરિસ્થિતિઓ ભૂતકાળ કરતાં સાવ અલગ છે. આજના સમયમાં અનશનથી સુધારો લાવવો પહેલા જેટલો સરળ નથી રહ્યો અને તેના માટે મુખ્યત્વે ત્રણ પરિબળો જવાબદાર છે.
1. સંવેદનશીલતાનો અભાવ મુખ્ય કહી શકાય. આજના શાસકો અને વહીવટીતંત્રમાં નૈતિકતા કરતાં વ્યવહારિક રાજકારણ વધુ હાવી થઈ ગયું છે. સરકારો ઘણીવાર આવા આંદોલનોને લાંબા સમય સુધી અવગણે છે અથવા તેને માત્ર કાયદો અને વ્યવસ્થાના પ્રશ્ન તરીકે જુએ છે. 2. મીડિયા અને સોશિયલ મીડિયાનો દુરુપયોગ એટલો વધી ગયો છે. આજના આઈટી સેલ અને માહિતીના યુગમાં કોઈ વ્યક્તિ પવિત્ર હેતુથી અનશન પર બેસે તો પણ તેના વિરોધીઓ દ્વારા કલાકોમાં આંદોલનને રાજકીય રંગ આપી દેવામાં આવે છે.
મીડિયા ટ્રાયલ અને નેગેટિવ પ્રચાર દ્વારા મૂળ મુદ્દાને ભટકાવી દેવામાં આવે છે. 3. અવારનવાર નજીવા કારણોસર કે અંગત અને રાજકીય સ્વાર્થ માટે પ્રતીક ઉપવાસો થતા રહે છે, જેના લીધે સામાન્ય જનતાનો આ નૈતિક હથિયાર પરથી વિશ્વાસ ઘટ્યો છે. જો કે, આ બધી મર્યાદાઓ હોવા છતાં, અનશન આજે પણ સંપૂર્ણપણે અપ્રાસંગિક નથી બન્યું. સોનમ વાંગચુકે સાબિત કર્યું છે કે જ્યારે આંદોલન કરનાર વ્યક્તિની છબી શુદ્ધ હોય, હેતુ નિઃસ્વાર્થ હોય અને લડાઈ જમીન સાથે જોડાયેલી હોય, ત્યારે લોકો હૃદયથી તેની સાથે જોડાય છે.
લોકો આજે પણ માને છે કે શાંતિપૂર્ણ અનશન એ હિંસક વિરોધ પ્રદર્શનો કરતાં હજાર ગણું બહેતર છે. તે આપણી સંસ્કૃતિ અને લોકશાહીની ગરિમાને જાળવી રાખે છે. આજના સમયમાં અનશન દ્વારા મોટો સુધારો લાવવા માટે માત્ર અન્નનો ત્યાગ પૂરતો નથી. તેની સાથે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા જનજાગૃતિ ફેલાવવી, દેશવ્યાપી સંગઠનોનો સાથ મેળવવો અને કાનૂની લડત પણ ચલાવવી અનિવાર્ય બની ગઈ છે. જ્યારે અનશન પાછળ દેશના લાખો નાગરિકોનો અવાજ સોશિયલ મીડિયા પર અને રસ્તા પર એકસાથે ગુંજે છે, ત્યારે ગમે તેવી શક્તિશાળી સત્તાને પણ લોકમત સામે નમવું જ પડે છે.
અનશન એ આપણી લોકશાહીનું એક એવું પવિત્ર હથિયાર છે જેને ક્યારેય નકારી શકાય નહીં. સોનમ વાંગચુકની કથળતી તબિયતે સમાજને ઢંઢોળવાનું કામ કર્યું છે. જો અનશનનો ઉપયોગ વ્યક્તિગત સ્વાર્થથી ઉપર ઉઠીને, નૈતિક શુદ્ધતા અને જનસમર્થન સાથે કરવામાં આવે, તો તે આજના સમયમાં પણ શાસકોની ઊંઘ ઉડાડવા અને દેશમાં સકારાત્મક સુધારો લાવવા માટે સૌથી ઉત્તમ અને સચોટ માધ્યમ સાબિત થઈ શકે છે.