ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા ઝડપથી આગળ વધી રહી છે અને દેશનો GDP ગ્રોથ પણ મજબૂત છે, છતાં ભારતીય શેરબજારમાં વિદેશી રોકાણકારોનો વિશ્વાસ પહેલાની જેમ જોવા મળી રહ્યો નથી. છેલ્લા બે વર્ષમાં વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારોએ ભારતીય ઇક્વિટી માર્કેટમાંથી આશરે 40 અબજ ડોલર એટલે કે લગભગ રૂ.3.84 લાખ કરોડની મૂડી પાછી ખેંચી છે. આ સ્થિતિએ એક મોટો સવાલ ઊભો કર્યો છે કે જો ભારતની અર્થવ્યવસ્થા મજબૂત રીતે વધી રહી છે તો વિદેશી રોકાણકારો ભારતીય બજારથી દૂર કેમ થઈ રહ્યા છે?
તાજેતરના વિશ્લેષણ મુજબ, હવે માત્ર ભારતનો મજબૂત GDP ગ્રોથ વિદેશી રોકાણકારોને લાંબા ગાળા માટે ભારતમાં રોકાણ કરવા માટે પૂરતો નથી. રોકાણકારો હવે રૂપિયાની સ્થિતિ, શેરબજારનું વેલ્યુએશન, કંપનીઓની કમાણીમાં સુધારો અને વૈશ્વિક સ્તરે ભારતીય કંપનીઓની સ્પર્ધાત્મકતા જેવા અનેક મુદ્દાઓને સાથે જોઈ રહ્યા છે.
એક સમય હતો જ્યારે ભારતનો આર્થિક વિકાસ અને વિદેશી રોકાણ વચ્ચે સીધો સંબંધ જોવા મળતો હતો. દેશનો GDP વધે એટલે વિદેશી રોકાણ વધે એવી સામાન્ય ધારણા હતી. જોકે, વર્ષ 2007 પછી આ સંબંધ ધીમે ધીમે નબળો પડ્યો છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતની અર્થવ્યવસ્થા મજબૂત રહી હોવા છતાં FIIના પ્રવાહમાં સતત ઉતાર-ચઢાવ અને મોટા પ્રમાણમાં વેચવાલી જોવા મળી છે.
આનો અર્થ એ નથી કે વિદેશી રોકાણકારોને ભારતમાં કોઈ રસ રહ્યો નથી. હકીકતમાં, તાજેતરના વર્ષોમાં વિદેશી રોકાણકારોએ IPO અને અન્ય પ્રાથમિક બજારની તકમાં પણ નાણાં લગાવ્યાં છે. પરંતુ જૂના શેરોમાંથી નાણાં પાછા ખેંચવાની પ્રક્રિયા વધુ જોવા મળી છે. એક તાજેતરના આંકડા મુજબ, છેલ્લા 12 મહિનામાં વિદેશી રોકાણકારોએ સેકન્ડરી માર્કેટમાં આશરે રૂ.3.38 લાખ કરોડના શેર વેચ્યા હતા, જ્યારે લગભગ રૂ.80 હજાર કરોડ IPO, QIP અને અન્ય નવા ઇશ્યૂમાં લગાવ્યા હતા. વિદેશી રોકાણકારોના નિર્ણયમાં હવે રૂપિયાની સ્થિતિ ખૂબ મહત્વની બની ગઈ છે. અગાઉ ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના વ્યાજદરનો તફાવત FIIના રોકાણ માટે મોટું કારણ ગણાતો હતો. પરંતુ છેલ્લા ચારથી પાંચ વર્ષમાં આ સંબંધ નબળો પડ્યો હોવાનું વિશ્લેષણમાં જણાવાયું છે. તેની સામે ડોલર સામે રૂપિયાની ચાલનું મહત્વ વધ્યું છે.
તાજેતરના વિશ્લેષણમાં FII પ્રવાહ અને રૂપિયાની ચાલ વચ્ચે આશરે 72.9 ટકાનો સંબંધ જોવા મળ્યો છે. જોકે, આ સંબંધને સીધો કારણ-પરિણામ તરીકે જોવો યોગ્ય નથી, કારણ કે FIIની ખરીદી-વેચાણથી પણ રૂપિયાની કિંમત પર અસર થાય છે. એટલે બંને વચ્ચે બે તરફી અસર જોવા મળી શકે છે. વિદેશી રોકાણકાર માટે આ બાબત સમજવી સરળ છે. માની લો કે કોઈ રોકાણકારે ભારતમાં શેર ખરીદ્યા અને થોડા સમય બાદ શેરના ભાવ વધી ગયા. સ્થાનિક ચલણમાં તેને નફો થયો. પરંતુ આ જ સમયગાળામાં જો ડોલર સામે રૂપિયો નોંધપાત્ર નબળો પડે તો જ્યારે રોકાણકાર પોતાનું નાણું ડોલરમાં પરત ફેરવશે ત્યારે તેનો વાસ્તવિક નફો ઘટી શકે છે.
આ જ કારણસર વિદેશી રોકાણકારો માત્ર શેરબજારની તેજી પર ધ્યાન આપતા નથી. તેઓ રૂપિયાની સ્થિતિ અને ભવિષ્યમાં રૂપિયાની સંભવિત ચાલને પણ ધ્યાનમાં લે છે. તાજેતરમાં ક્રૂડતેલના ઊંચા ભાવ અને વૈશ્વિક ભૂરાજકીય તણાવને કારણે રૂપિયા પર પણ દબાણ જોવા મળ્યું છે. 29 સપ્ટેમ્બરે રૂપિયો ડોલર સામે 96ની સપાટી પાર કરીને બે મહિનાના નીચલા સ્તરે પહોંચ્યો હતો. આ સ્થિતિએ વિદેશી રોકાણકારો માટે ચલણનું જોખમ વધુ મહત્વનું બનાવ્યું છે.
ભારતીય શેરબજારનું વેલ્યુએશન પણ વિદેશી રોકાણકારોની ચિંતાનું એક મોટું કારણ છે. 2020 પછી ભારતીય બજાર અન્ય ઉભરતા બજારોની સરખામણીમાં ઘણા સમય સુધી ઊંચા વેલ્યુએશન પર ટ્રેડ થયું છે. વિશ્લેષણ મુજબ ડિસેમ્બર 2023થી સપ્ટેમ્બર 2026 વચ્ચે ભારતનું સરેરાશ રિલેટિવ વેલ્યુએશન 162 ટકા રહ્યું હતું. આ સમયગાળામાં FIIના આઉટફ્લો પણ નોંધપાત્ર રહ્યા હતા.
સરળ ભાષામાં કહીએ તો, જો કોઈ બજાર બીજા દેશોની સરખામણીમાં પહેલેથી જ ઘણું મોંઘું હોય તો વિદેશી રોકાણકારો ત્યાં નવા પૈસા લગાવતા પહેલાં વધુ સાવચેતી રાખી શકે છે. ખાસ કરીને જ્યારે શેરના ભાવની સરખામણીમાં કંપનીઓની આવક અને નફામાં અપેક્ષા મુજબનો વધારો ન દેખાય ત્યારે વેલ્યુએશનનો મુદ્દો વધુ મહત્વનો બની જાય છે.
આ સાથે ભારતીય કંપનીઓની ભવિષ્યની કમાણી પણ FIIના નિર્ણયમાં મહત્વની બની રહી છે. માત્ર વર્તમાન ત્રિમાસિક ગાળામાં કંપનીઓની કમાણી સારી રહી છે એટલાથી વિદેશી રોકાણકારો લાંબા ગાળે રોકાણ કરવા માટે તૈયાર થઈ જાય એવું હવે જરૂરી નથી. આગામી ત્રિમાસિક ગાળામાં કંપનીઓની કમાણી અંગેના અંદાજમાં સુધારો થઈ રહ્યો છે કે નહીં, તેના પર પણ રોકાણકારોની નજર રહે છે. બીજી તરફ ભારતીય બજારમાં ઘરેલુ રોકાણકારોની ભૂમિકા સતત મજબૂત બની રહી છે. છેલ્લા એક દાયકામાં FIIનું નેટ રોકાણ લગભગ 4 અબજ ડોલર જેટલું રહ્યું છે, જ્યારે તેની સામે ભારતીય ડોમેસ્ટિક ઇન્સ્ટિટ્યુશનલ ઇન્વેસ્ટર્સ એટલે કે DIIએ આશરે 300 અબજ ડોલરનું રોકાણ કર્યું છે. આ કારણે વિદેશી રોકાણકારોની વેચવાલી છતાં ભારતીય બજારમાં ઘરેલુ નાણાંનો આધાર જોવા મળી રહ્યો છે.
તાજેતરના અન્ય આંકડા મુજબ છેલ્લા બે વર્ષમાં DIIsએ ભારતીય શેરોમાં આશરે 177 અબજ ડોલરનું રોકાણ કર્યું છે. એટલે કે FIIની વેચવાલી સામે સ્થાનિક સંસ્થાકીય રોકાણકારોએ બજારમાં મોટી ભૂમિકા ભજવી છે. આ પરિસ્થિતિમાં આગામી સમય માટે મોટો સવાલ એ છે કે વિદેશી રોકાણકારો ફરીથી ભારતમાં મોટા પાયે નાણાં ક્યારે લગાવશે. ટૂંકા ગાળામાં ક્રૂડતેલના ભાવમાં ઘટાડો, રૂપિયામાં સ્થિરતા અને કંપનીઓની કમાણીમાં સુધારો FIIના પ્રવાહને ટેકો આપી શકે છે. પરંતુ લાંબા ગાળાના રોકાણ માટે માત્ર આ પરિબળો પૂરતા નહીં હોય એવું વિશ્લેષણ સૂચવે છે.
ભારત માટે હવે સેમિકન્ડક્ટર, બેટરી અને એનર્જી સ્ટોરેજ, સ્પેસ, ડિફેન્સ અને ડીપ-ટેક જેવા ક્ષેત્રોમાં વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધા કરી શકે તેવી મોટી કંપનીઓ ઊભી કરવી મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. માત્ર એસેમ્બલી અથવા સ્થાનિક બજાર માટેનું ઉત્પાદન નહીં, પરંતુ વિશ્વભરમાં મોટી માર્કેટ શેર મેળવી શકે તેવા બિઝનેસ મોડલ વિદેશી મૂડીને લાંબા ગાળે આકર્ષવામાં મદદ કરી શકે છે. આગામી 12 મહિનાને લઈને વિદેશી રોકાણના પ્રવાહ માટે અંદાજ ફ્લેટથી લઈને થોડો સુધારો થવાનો છે. એટલે કે મોટી માત્રામાં વિદેશી મૂડી તરત જ પાછી ફરશે તેવી અપેક્ષા નથી, પરંતુ પરિસ્થિતિમાં સુધારો થાય તો પસંદગીના ક્ષેત્રોમાં વિદેશી રોકાણ વધી શકે છે.
હાલની સ્થિતિ એ દર્શાવે છે કે ભારતની મજબૂત આર્થિક વૃદ્ધિ હોવા છતાં વિદેશી રોકાણકારો હવે માત્ર GDPના આંકડા જોઈને નિર્ણય લેતા નથી. રૂપિયા સામે ડોલરની સ્થિતિ, ભારતીય શેરબજારનું વેલ્યુએશન, કંપનીઓની ભવિષ્યની કમાણી, વૈશ્વિક વ્યાજદર, ક્રૂડતેલના ભાવ અને વિશ્વ બજારની સ્થિતિ જેવા અનેક પરિબળો એકસાથે તેમના નિર્ણયને અસર કરે છે. એટલે ભારતની અર્થવ્યવસ્થા માટે પડકાર માત્ર ઝડપી વૃદ્ધિ જાળવી રાખવાનો નથી, પરંતુ એવી કંપનીઓ અને ઉદ્યોગો ઊભા કરવાનો પણ છે જે વૈશ્વિક બજારમાં લાંબા સમય સુધી સ્પર્ધા કરી શકે. જો ભારતીય કંપનીઓ નવી ટેક્નોલોજી અને નવા ઉદ્યોગોમાં વૈશ્વિક સ્તરની ક્ષમતા વિકસાવી શકે તો લાંબા ગાળે વિદેશી રોકાણકારો માટે ભારતની રોકાણકથા ફરી વધુ આકર્ષક બની શકે છે.
