ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે તીસ્તા નદીના પાણીની વહેંચણીનો વર્ષો જૂનો વિવાદ ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. બાંગ્લાદેશે એક તરફ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે ભારત સાથેના સંબંધોમાં કોઈ કડવાશ કે તણાવ ઈચ્છતું નથી, પરંતુ બીજી તરફ નવી દિલ્હીએ બાંગ્લાદેશની પાણીની જરૂરિયાતો અને હિતોને પણ સમજવા જોઈએ તેવી અપીલ કરી છે. આ મુદ્દો એવા સમયે ફરી સામે આવ્યો છે જ્યારે બાંગ્લાદેશ તીસ્તા નદી સાથે જોડાયેલા એક મોટા પ્રોજેક્ટને ચીનના સહયોગથી આગળ વધારી રહ્યું છે. ઢાકામાં યોજાયેલા એક સેમિનારમાં બાંગ્લાદેશના જળ સંસાધન મંત્રી શહીદુદ્દીન ચૌધરીએ તીસ્તા મુદ્દે પોતાના દેશનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે બાંગ્લાદેશ ભારત સાથેના સંબંધો ખરાબ કરવા માંગતું નથી. ભારતની પોતાની પાણીની જરૂરિયાતો છે અને બાંગ્લાદેશની પણ પોતાની જરૂરિયાતો છે. બંને દેશો પડોશી અને મિત્ર હોવાથી એકબીજાના હિતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
તીસ્તા નદી ભારતના સિક્કિમ અને પશ્ચિમ બંગાળમાંથી પસાર થઈને બાંગ્લાદેશમાં પ્રવેશે છે. બાંગ્લાદેશના ઉત્તર ભાગમાં આ નદી ખેતી અને લોકોની આજીવિકા માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. બીજી તરફ પશ્ચિમ બંગાળમાં પણ તીસ્તાના પાણીનો ઉપયોગ સિંચાઈ અને અન્ય જરૂરિયાતો માટે થાય છે. આ જ કારણસર બંને દેશો વચ્ચે પાણીની વહેંચણીનો મુદ્દો લાંબા સમયથી સંવેદનશીલ રહ્યો છે. બાંગ્લાદેશ હવે તીસ્તા નદી સાથે જોડાયેલી સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે ચીનના સહયોગથી તીસ્તા રિવર કોમ્પ્રિહેન્સિવ મેનેજમેન્ટ એન્ડ રિસ્ટોરેશન પ્રોજેક્ટ આગળ ધપાવી રહ્યું છે. આ યોજનામાં નદીનું વ્યવસ્થાપન અને પુનઃસ્થાપન કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે. પૂર દરમિયાન થતું નુકસાન, નદીના ધોવાણ અને સૂકી ઋતુમાં પાણીની અછત જેવી સમસ્યાઓને ઘટાડવાનો આ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય હેતુ છે.
બાંગ્લાદેશ સરકારનું માનવું છે કે તીસ્તા નદીની આસપાસ રહેતા લોકો વર્ષોથી પૂર અને પાણીની અછત બંને સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યા છે. ખાસ કરીને ઉત્તર બાંગ્લાદેશના પાંચથી છ જિલ્લાઓમાં રહેતા પરિવારો માટે તીસ્તા નદી જીવન સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. ચોમાસામાં નદીમાં પાણીનો પ્રવાહ વધવાથી પૂર અને ધોવાણની સમસ્યા ઊભી થાય છે, જ્યારે ઉનાળામાં પાણીની અછતને કારણે ખેતી અને રોજગાર પર અસર થાય છે. બાંગ્લાદેશ આ પ્રોજેક્ટને પોતાના માટે મહત્વપૂર્ણ ગણાવી રહ્યું છે. જૂન મહિનામાં બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાન તારિક રહેમાને ચીનની મુલાકાત દરમિયાન ચીની નેતૃત્વ સાથે તીસ્તા પ્રોજેક્ટના ટેકનિકલ અભ્યાસને ઝડપથી આગળ વધારવા અંગે ચર્ચા કરી હતી. આથી તીસ્તા મુદ્દે ચીનની ભૂમિકા પણ વધી રહી છે. ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે પાણીની વહેંચણી અંગે લાંબા સમયથી ઉકેલ ન આવતાં ઢાકાએ ચીન સાથે સહયોગ વધાર્યો છે.
ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે તીસ્તા જળ વહેંચણીનો વિવાદ નવો નથી. વર્ષ 1983માં બંને દેશો વચ્ચે એક વચગાળાની વ્યવસ્થા અંગે ચર્ચા થઈ હતી. તે સમયે ભારતને તીસ્તાના 39 ટકા અને બાંગ્લાદેશને 36 ટકા પાણી આપવાનો પ્રસ્તાવ હતો, જ્યારે 25 ટકા પાણીની વહેંચણી અંગે નિર્ણય બાદમાં કરવાનો વિચાર હતો. જોકે, આ વ્યવસ્થા લાંબા સમય સુધી કાયમી ઉકેલમાં બદલાઈ શકી નહોતી. ત્યારબાદ વર્ષ 2011માં બંને દેશો વચ્ચે તીસ્તા પાણી વહેંચણી અંગે નવા વચગાળાના કરારનો મુસદ્દો તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ કરારમાં બંને દેશો વચ્ચે પાણીની વહેંચણી માટે ચોક્કસ માળખું નક્કી કરવાની વાત હતી. જોકે, પશ્ચિમ બંગાળ સરકારના વિરોધને કારણે આ કરાર આગળ વધી શક્યો નહોતો. પશ્ચિમ બંગાળનું કહેવું રહ્યું છે કે રાજ્યની પોતાની સિંચાઈ અને પીવાના પાણીની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં લીધા વિના તીસ્તાનું પાણી વહેંચી શકાય નહીં.
ભારત તરફથી પણ લાંબા સમયથી કહેવામાં આવે છે કે તીસ્તા સાથે જોડાયેલા મુદ્દે સંબંધિત તમામ પક્ષો સાથે ચર્ચા જરૂરી છે. કારણ કે નદીનો મોટો હિસ્સો પશ્ચિમ બંગાળમાંથી પસાર થાય છે અને રાજ્યની પાણીની જરૂરિયાતો પણ મહત્વપૂર્ણ છે. આ કારણે કેન્દ્ર સરકાર માટે બાંગ્લાદેશ સાથે સીધી રીતે કોઈ કરાર કરવો સરળ નથી. હવે બાંગ્લાદેશ દ્વારા ફરી એકવાર તીસ્તાનો મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવતા બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં આ મુદ્દો ફરી મહત્વનો બની શકે છે. જોકે, બાંગ્લાદેશના મંત્રીએ સંબંધો બગાડવાની ઇચ્છા ન હોવાની વાત કરીને ચર્ચા અને સહયોગનો રસ્તો ખુલ્લો રાખ્યો છે. તેમનો સંદેશ એ છે કે ભારત પોતાની જરૂરિયાતોને મહત્વ આપે છે તેમ બાંગ્લાદેશની જરૂરિયાતોને પણ ધ્યાનમાં લે.
તીસ્તા વિવાદ ઉપરાંત ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે અન્ય મુદ્દાઓને લઈને પણ તણાવ જોવા મળ્યો છે. ખાસ કરીને બાંગ્લાદેશની પૂર્વ વડાપ્રધાન શેખ હસીનાના પ્રત્યાર્પણનો મુદ્દો બંને દેશો વચ્ચે ચર્ચામાં રહ્યો છે. બાંગ્લાદેશમાં શેખ હસીના સામે વિવિધ કેસ ચાલી રહ્યા છે અને ઢાકા ભારત પાસેથી તેમના પ્રત્યાર્પણની માંગ કરી રહ્યું છે. બાંગ્લાદેશના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા શાહિદુલ કરીમે અગાઉ કહ્યું હતું કે વડાપ્રધાનની ભારત મુલાકાત માટે યોગ્ય અને અનુકૂળ વાતાવરણ હોવું જરૂરી છે. બાંગ્લાદેશે શેખ હસીના તેમજ શહીદ શરીફ ઉસ્માન હાદીની હત્યાના આરોપીઓના પ્રત્યાર્પણ જેવા મુદ્દાઓને પણ ભારત સાથેની વાતચીત સાથે જોડ્યા છે. ઢાકાએ પોતાની ‘બાંગ્લાદેશ ફર્સ્ટ’ નીતિનો ઉલ્લેખ કરીને ભારત પાસેથી આ મુદ્દાઓ પર સત્તાવાર જવાબની અપેક્ષા વ્યક્ત કરી છે.
આ સ્થિતિમાં તીસ્તા પાણીનો મુદ્દો બંને દેશો માટે માત્ર પાણી વહેંચણીનો પ્રશ્ન રહ્યો નથી. તેમાં ખેતી, પર્યાવરણ, નદી વ્યવસ્થાપન, સ્થાનિક લોકોની આજીવિકા અને ભારત-બાંગ્લાદેશના રાજદ્વારી સંબંધો જેવા અનેક પાસાઓ જોડાયેલા છે. ચીનની વધતી ભાગીદારીને કારણે આ મુદ્દાનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ પણ વધી શકે છે. હાલ બાંગ્લાદેશનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે કે તે ભારત સાથે સારા સંબંધો જાળવી રાખવા માંગે છે, પરંતુ તીસ્તાના પાણી અને નદી સાથે જોડાયેલા પોતાના હિતો અંગે પણ સમાધાન કરવા તૈયાર નથી. હવે ભારત તરફથી આ નિવેદન પર શું પ્રતિક્રિયા આવે છે અને તીસ્તા જળ વહેંચણી અંગે બંને દેશો વચ્ચે ફરી કોઈ ચર્ચા શરૂ થાય છે કે નહીં તેના પર નજર રહેશે.
