‘શક્તિમાન’ તરીકે જાણીતા અભિનેતા મુકેશ ખન્નાનું તાજેતરનું નિવેદન ચર્ચામાં આવ્યું છે. તેમણે દેશના રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’ને હટાવીને ‘વંદે માતરમ’ને તેની જગ્યાએ લાવવાની માગ કરી છે. જોકે, આ નિવેદન દરમિયાન તેઓ રાષ્ટ્રગીત અને રાષ્ટ્રગાન વચ્ચેનો તફાવત કરવામાં જ ગૂંચવાઈ ગયા હતા. તેમણે ‘વંદે માતરમને રાષ્ટ્રગીત બનાવવું જોઈએ’ એવું કહ્યું હતું, જ્યારે વાસ્તવમાં ‘વંદે માતરમ’ પહેલેથી જ ભારતનું રાષ્ટ્રગીત છે અને ‘જન ગણ મન’ રાષ્ટ્રગાન છે. મુકેશ ખન્નાએ તાજેતરમાં IANSને આપેલા એક નિવેદનમાં આ મુદ્દે પોતાની વાત રજૂ કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે તેઓ ત્રણ વર્ષ પહેલાં પણ ‘વંદે માતરમ’ને રાષ્ટ્રગીત બનાવવાની વાત કરી ચૂક્યા છે. ત્યારબાદ તેમણે ‘જન ગણ મન’ અંગે ટિપ્પણી કરતા કહ્યું કે તેને હટાવીને ‘વંદે માતરમ’ને લાવવું જોઈએ. આ દરમિયાન તેમણે ‘જન ગણ મન’નું નામ પણ ખોટી રીતે ઉચ્ચાર્યું હતું.
મુકેશ ખન્નાએ પોતાના નિવેદનમાં ‘જન ગણ મન’ અંગે કેટલાક ઐતિહાસિક દાવા પણ કર્યા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે આ ગીત રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ક્વીન એલિઝાબેથના સન્માનમાં લખ્યું હતું. જોકે, ‘જન ગણ મન’ના ઇતિહાસ અને તેની રચનાને લઈને આ પ્રકારનો દાવો લાંબા સમયથી ચર્ચા અને વિવાદનો વિષય રહ્યો છે. ખન્નાએ પોતાના નિવેદનમાં ‘વંદે માતરમ’ને ભારતની સાચી રાષ્ટ્રીય ઓળખ સાથે જોડ્યું હતું. તેમણે આગળ કહ્યું હતું કે શક્ય તેટલી વહેલી તકે ‘જન ગણ મન’ને હટાવીને ‘વંદે માતરમ’ને લાવવું જોઈએ. તેમણે કેન્દ્ર સરકારના તાજેતરના પગલાંનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. ખન્નાએ કહ્યું હતું કે શાળાઓમાં ‘વંદે માતરમ’ને મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે અને તેનાથી તેઓ ખુશ છે. તેમણે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે તેઓ પોતે ‘વંદે માતરમ’ પર આધારિત એક ગીત બનાવી રહ્યા છે, જે આગામી સમયમાં રિલીઝ કરવાની તેમની યોજના છે.
મુકેશ ખન્નાના આ નિવેદનનો એક મહત્વનો ભાગ એ છે કે તેમણે ‘વંદે માતરમ’ને રાષ્ટ્રગીત બનાવવાની વાત કરી હતી. અહીં મૂળભૂત રીતે રાષ્ટ્રગીત અને રાષ્ટ્રગાન બે અલગ બાબતો છે. ભારતમાં ‘જન ગણ મન’ રાષ્ટ્રગાન છે, જ્યારે ‘વંદે માતરમ’ રાષ્ટ્રગીત છે. બંનેને દેશના રાષ્ટ્રીય મહત્વના ગીતો તરીકે વિશેષ સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. તેથી આ બંનેની ભૂમિકા અને સત્તાવાર દરજ્જો એકસરખો નથી. દરમિયાન કેન્દ્ર સરકારે ‘જન ગણ મન’ અને ‘વંદે માતરમ’ના ઉપયોગને લઈને રાજ્યો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અને કેન્દ્રીય મંત્રાલયોને નવી માર્ગદર્શિકા અંગે જાણકારી આપી છે. સરકાર તરફથી જણાવાયું છે કે અલગ-અલગ પ્રકારના કાર્યક્રમોમાં રાષ્ટ્રગાન અને રાષ્ટ્રગીત ક્યારે ગાવું અથવા વગાડવું તે અંગેના નિયમો પહેલેથી નક્કી છે. બંનેના ઉપયોગ માટે નક્કી કરવામાં આવેલા નિયમોનું પાલન કરવાનું રહેશે.
સરકારની સૂચના મુજબ, જો એક જ કાર્યક્રમમાં ‘વંદે માતરમ’ અને ‘જન ગણ મન’ બંને ગાવાના હોય તો ‘વંદે માતરમ’ પહેલા અને ત્યારબાદ ‘જન ગણ મન’ ગાવાનું રહેશે. જે રાજ્યોમાં પોતાનું રાજ્યગીત છે ત્યાં પણ નક્કી કરવામાં આવેલા ક્રમનું પાલન કરવાનું રહેશે. આ અંગે 9 જુલાઈના રોજ તમામ રાજ્યો અને સંબંધિત મંત્રાલયોને પત્ર મોકલવામાં આવ્યો હતો. સરકારે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે રાષ્ટ્રગાન અને રાષ્ટ્રગીતને તેમના મૂળ શબ્દો અને યોગ્ય ઉચ્ચારણ સાથે જ રજૂ કરવામાં આવે. બંનેને ગાવા કે વગાડવા દરમિયાન નક્કી કરાયેલા નિયમોનું પાલન કરવું જરૂરી છે. આ માટે બંનેની સત્તાવાર નકલો પણ સંબંધિત સરકારી વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી છે, જેથી તેના શબ્દો કે ઉચ્ચારણમાં ભૂલ ન થાય.
આ પહેલા પણ સરકારે 28 જાન્યુઆરીએ રાજ્યોને આ અંગે સૂચના આપી હતી. તેમાં શાળાઓમાં દિવસની શરૂઆતમાં રાષ્ટ્રગાન વગાડવા સહિતની બાબતોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. ‘વંદે માતરમ’ વગાડવામાં આવે ત્યારે લોકો સન્માન દર્શાવવા ઊભા રહે તેવી જોગવાઈ અંગે પણ માર્ગદર્શિકા આપવામાં આવી હતી. અહેવાલ મુજબ ‘વંદે માતરમ’ના સંપૂર્ણ સ્વરૂપમાં છ અંતરા છે અને તેને રજૂ કરવામાં આશરે 3 મિનિટ 10 સેકન્ડનો સમય લાગે છે. અગાઉ સામાન્ય રીતે તેના શરૂઆતના બે અંતરા જ રજૂ કરવામાં આવતા હતા. નવા નિયમો અને માર્ગદર્શિકાને કારણે હવે તેના સંપૂર્ણ સ્વરૂપના ઉપયોગને લઈને પણ ચર્ચા થઈ રહી છે.
જોકે, સિનેમા હોલને આ નવા નિયમોમાંથી અલગ રાખવામાં આવ્યા છે. એટલે કે ફિલ્મ શરૂ થાય તે પહેલાં સિનેમાઘરોમાં ‘વંદે માતરમ’ વગાડવું અને તેના સન્માનમાં દર્શકોનું ઊભા રહેવું ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું નથી. જો કોઈ ન્યૂઝરીલ અથવા ડોક્યુમેન્ટરીના ભાગરૂપે રાષ્ટ્રગાન વગાડવામાં આવે તો પણ દર્શકો માટે તે સમયે ઊભા રહેવાની ફરજિયાત જોગવાઈ લાગુ પડતી નથી. હવે ‘વંદે માતરમ’ના ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો આ ગીતની રચના બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયે કરી હતી. ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક માહિતી મુજબ તેમણે 7 નવેમ્બર 1875ના રોજ તેની રચના કરી હતી. ત્યારબાદ 1882માં તે તેમની નવલકથા ‘આનંદમઠ’ના ભાગરૂપે પ્રકાશિત થયું હતું. સમય જતાં આ ગીત સ્વતંત્રતા સંગ્રામ સાથે ખૂબ જ નજીકથી જોડાઈ ગયું હતું.
1896માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના અધિવેશન દરમિયાન રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે જાહેર મંચ પરથી ‘વંદે માતરમ’ ગાયું હતું. આ પ્રસંગને ગીતના રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રસાર માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. સ્વતંત્રતા સંગ્રામ દરમિયાન ‘વંદે માતરમ’ બ્રિટિશ શાસન સામે લડી રહેલા લોકો માટે પ્રેરણાનું પ્રતીક બન્યું હતું. દેશની આઝાદીની ચળવળ દરમિયાન આ શબ્દો અનેક સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓ માટે પ્રેરણાદાયી નારા બની ગયા હતા. ‘વંદે માતરમ’ સંસ્કૃત ભાષાનું વાક્ય છે, જેનો સામાન્ય અર્થ માતૃભૂમિને નમન કરવાનો થાય છે. ભારતના રાષ્ટ્રીય જીવનમાં આ ગીતને વિશેષ સ્થાન મળ્યું છે. બીજી તરફ ‘જન ગણ મન’ ભારતનું રાષ્ટ્રગાન છે અને રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમો તથા સત્તાવાર પ્રસંગોમાં તેનું મહત્વપૂર્ણ સ્થાન છે.
આ સમગ્ર મામલે મુકેશ ખન્નાનું નિવેદન એટલા માટે ચર્ચામાં આવ્યું છે કારણ કે તેમણે એક તરફ ‘જન ગણ મન’ને હટાવવાની માગ કરી છે અને બીજી તરફ ‘વંદે માતરમ’ને રાષ્ટ્રગીત બનાવવાની વાત કરી છે, જ્યારે ‘વંદે માતરમ’ પહેલેથી જ રાષ્ટ્રગીત છે. એટલે તેમના નિવેદનમાં રાષ્ટ્રગીત અને રાષ્ટ્રગાન વચ્ચેનો શબ્દપ્રયોગ ખોટો પડ્યો છે. સાથે જ ‘જન ગણ મન’ના ઇતિહાસ અંગે તેમણે કરેલા દાવાઓને લઈને પણ ચર્ચા શરૂ થઈ છે. હાલમાં સરકારની માર્ગદર્શિકા મુજબ બંનેને રાષ્ટ્રીય મહત્વ પ્રાપ્ત છે અને તેમના ઉપયોગ માટે અલગ-અલગ નિયમો છે. તેથી મુકેશ ખન્નાની માગ અને તેમના નિવેદનને લઈને ચર્ચા ભલે તેજ બની હોય, પરંતુ દેશના સત્તાવાર રાષ્ટ્રીય ગીત અને રાષ્ટ્રગાનના દરજ્જામાં હાલમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી. ‘વંદે માતરમ’ અને ‘જન ગણ મન’ બંને ભારતના રાષ્ટ્રીય જીવન અને ઇતિહાસ સાથે ઊંડે જોડાયેલા છે, પરંતુ બંનેની સત્તાવાર ઓળખ અલગ છે.
