‘ઈસ્લામિક NATO’ જેવા મક્કા ડિફેન્સ પેક્ટને લઈને તુર્કીએ સાઉદીને આપ્યો મોટો સંદેશ, કહ્યું- આ કરાર કોઈ એક દેશ વિરુદ્ધ નથી : મક્કામાં સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કી વચ્ચે ઐતિહાસિક સંરક્ષણ કરાર, પરંતુ ઈરાનને ટાર્ગેટ બનાવવાની વાતથી તુર્કીએ ખેંચ્યું અંતર; હાકાન ફિદાનના નિવેદનથી બદલાઈ સમગ્ર સમીકરણ
મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા ભારે તણાવ અને ઈરાન સાથેના સંઘર્ષ વચ્ચે સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કી વચ્ચે થયેલા નવા સંરક્ષણ કરારે વૈશ્વિક રાજકારણમાં ચર્ચા જગાવી છે. 7 ઓગસ્ટે સાઉદી અરેબિયાના પવિત્ર શહેર મક્કામાં ત્રણેય દેશોએ ‘મક્કા સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર’ (Makkah Joint Defense Agreement) પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ કરાર હેઠળ ત્રણેય દેશોમાંથી કોઈ એક પર સશસ્ત્ર હુમલો થાય તો તેને ત્રણેય દેશો પર હુમલા તરીકે જોવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.આ કરારને કેટલાક નિષ્ણાતો પશ્ચિમ એશિયામાં NATO જેવી સામૂહિક સુરક્ષા વ્યવસ્થાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાવી રહ્યા છે. જોકે, કરાર થયા બાદ સૌથી મોટો સવાલ એ ઊભો થયો હતો કે શું આ નવું ગઠબંધન મુખ્યત્વે ઈરાનને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવ્યું છે?હવે તુર્કીના વિદેશ મંત્રી હાકાન ફિદાનના નિવેદને આ ચર્ચામાં મોટો વળાંક લાવ્યો છે. ફિદાને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કી વચ્ચે થયેલો આ સંરક્ષણ કરાર ઈરાન અથવા કોઈ અન્ય ચોક્કસ દેશ વિરુદ્ધ બનાવવામાં આવ્યો નથી. તેમના જણાવ્યા અનુસાર આ કરારનો મુખ્ય હેતુ પ્રાદેશિક સુરક્ષા, સ્થિરતા અને સામૂહિક પ્રતિરોધક ક્ષમતા વધારવાનો છે.
મક્કામાં ત્રણ મોટા દેશો એક મંચ પર
મક્કામાં થયેલા આ મહત્વપૂર્ણ કરાર દરમિયાન સાઉદી અરેબિયાના ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન, તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ રજબ તૈયબ એર્દોઆન અને પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શહબાઝ શરીફ હાજર રહ્યા હતા. ત્રણેય નેતાઓએ સંયુક્ત સંરક્ષણ અને સુરક્ષા સહયોગને વધુ મજબૂત બનાવવાનો સંકલ્પ કર્યો હતો.આ કરાર એવા સમયે થયો છે જ્યારે મધ્ય પૂર્વમાં સુરક્ષા સ્થિતિ અત્યંત સંવેદનશીલ બની છે. ઈરાન સાથેના તણાવ, ગલ્ફ ક્ષેત્રની સુરક્ષા, મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલાઓ, દરિયાઈ માર્ગોની સુરક્ષા તથા પ્રાદેશિક શક્તિ સંતુલન જેવા મુદ્દાઓને કારણે સાઉદી અરેબિયા સહિતના દેશો પોતાની રક્ષા વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત કરી રહ્યા છે.
હુમલો એક પર તો જવાબ ત્રણેયનો?
મક્કા ડિફેન્સ પેક્ટની સૌથી મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ એ છે કે ત્રણમાંથી કોઈ એક દેશ પર સશસ્ત્ર હુમલો થાય તો તેને ત્રણેય દેશો સામેનો હુમલો માનવામાં આવશે. એટલે કે સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કી એકબીજાની સુરક્ષા માટે સામૂહિક રીતે ઊભા રહેશે.આ જ કારણસર આ કરારની તુલના NATOના સામૂહિક સંરક્ષણના સિદ્ધાંત સાથે થઈ રહી છે. તુર્કીના વિદેશ મંત્રી હાકાન ફિદાને તો આ વ્યવસ્થાને તકનીકી રીતે NATOના Article 5 જેવી સામૂહિક સુરક્ષા પ્રતિબદ્ધતા સાથે સરખાવી હોવાનું પણ અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. જોકે, આ કરાર NATOનું સ્થાન લેવાનો પ્રયાસ નથી અને તેના પોતાના અલગ પ્રાદેશિક હેતુઓ છે.
તો પછી ઈરાન માટે આટલી ચર્ચા કેમ?
મધ્ય પૂર્વમાં ઈરાન સાથેનો તણાવ પહેલેથી જ ઊંચા સ્તરે છે. આવી સ્થિતિમાં સાઉદી અરેબિયા અને પાકિસ્તાન સાથે તુર્કીનું જોડાણ સ્વાભાવિક રીતે વ્યૂહાત્મક સંદેશ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.સાઉદી અરેબિયા માટે ગલ્ફ ક્ષેત્રની સુરક્ષા સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓમાંની એક છે. બીજી તરફ પાકિસ્તાન પાસે પરમાણુ ક્ષમતા ધરાવતી મોટી સૈન્ય શક્તિ છે અને તુર્કી પાસે NATOમાં રહેલી મોટી સૈન્ય ક્ષમતા તથા ઝડપથી વિકસતો ડિફેન્સ ઉદ્યોગ છે. ત્રણેય દેશોનું જોડાણ પ્રાદેશિક સ્તરે મોટું સુરક્ષા નેટવર્ક ઊભું કરી શકે છે.પરંતુ તુર્કી ઈચ્છે છે કે આ કરારને સીધો ઈરાન વિરોધી સૈન્ય ગઠબંધન તરીકે ન જોવામાં આવે. હાકાન ફિદાનના નિવેદનનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંદેશ પણ આ જ છે.
તુર્કીએ સાઉદી અરેબિયાને શું સંદેશ આપ્યો?
તુર્કી એક તરફ સાઉદી અરેબિયા અને પાકિસ્તાન સાથે સુરક્ષા સહયોગ વધારી રહ્યું છે, પરંતુ બીજી તરફ ઈરાન સામે ખુલ્લી લશ્કરી ધરી ઊભી કરવાની સ્થિતિથી દૂર રહી રહ્યું છે.ફિદાને જણાવ્યું કે આ કરારનો હેતુ કોઈ દેશને નિશાન બનાવવાનો નહીં, પરંતુ પ્રાદેશિક સ્થિરતા અને સુરક્ષાને મજબૂત કરવાનો છે. એટલે કે જો ભવિષ્યમાં ઈરાન અથવા કોઈ અન્ય દેશ સાથે તણાવ ઊભો થાય તો આ કરારનો ઉપયોગ આપમેળે કોઈ એક દેશ સામે યુદ્ધ માટે કરવો એ તેનો જાહેર હેતુ નથી.નિવેદનને તુર્કીની સંતુલિત વિદેશ નીતિ તરીકે પણ જોવામાં આવી રહ્યું છે.જો કે તુર્કી સાઉદી અરેબિયા અને પાકિસ્તાન સાથે વ્યૂહાત્મક સંબંધો મજબૂત કરવા માંગે છે, સાથે જ મધ્ય પૂર્વના અન્ય દેશો સાથેના સંબંધોને સંપૂર્ણપણે તોડી નાખવા માંગતું નથી.
‘ઈસ્લામિક NATO’માં વધુ દેશો જોડાઈ શકે?
મક્કા કરાર બાદ હવે સૌથી વધુ ચર્ચા એ વાતની થઈ રહી છે કે શું ભવિષ્યમાં આ ગઠબંધનમાં અન્ય મુસ્લિમ દેશો પણ જોડાઈ શકે છે?અહેવાલો અનુસાર તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ એર્દોઆને આ સુરક્ષા વ્યવસ્થાને વધુ વિસ્તૃત કરવાની સંભાવનાને સમર્થન આપ્યું છે અને ઈજિપ્ત જેવા દેશને ભવિષ્યમાં તેમાં સામેલ કરવાની ચર્ચા પણ સામે આવી છે.જો વધુ દેશો આ પ્રકારની સામૂહિક સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં જોડાય છે તો પશ્ચિમ એશિયા અને મુસ્લિમ વિશ્વમાં નવી વ્યૂહાત્મક ધરી ઊભી થઈ શકે છે. જોકે હાલ આ કરારને કોઈ સત્તાવાર રીતે ‘ઈસ્લામિક NATO’ તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યો નથી.
પાકિસ્તાન માટે પણ મોટું વ્યૂહાત્મક પગલું
પાકિસ્તાન માટે આ કરાર ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. સાઉદી અરેબિયા સાથે પાકિસ્તાન પહેલેથી જ ગાઢ સુરક્ષા સંબંધો ધરાવે છે. બંને દેશોએ અગાઉ પણ પરસ્પર સંરક્ષણ સહયોગ વધાર્યો હતો.હવે તુર્કી પણ આ વ્યવસ્થામાં જોડાતા પાકિસ્તાનને એક તરફ સાઉદી અરેબિયા સાથેની સુરક્ષા ભાગીદારી મજબૂત કરવાની તક મળે છે,બીજી તરફ તુર્કી સાથેનો સૈન્ય સહયોગ પણ વધુ ઊંડો બની શકે છે.પાકિસ્તાન અને તુર્કી વચ્ચે પહેલેથી જ સંરક્ષણ ક્ષેત્રે સહયોગ છે. બંને દેશો સૈન્ય તાલીમ, સંરક્ષણ ઉત્પાદન અને વ્યૂહાત્મક સહયોગ જેવા ક્ષેત્રોમાં નજીકના સંબંધો ધરાવે છે.
તુર્કી પાસે શું છે ખાસ?
આ ગઠબંધનમાં તુર્કીનું મહત્વ તેની સૈન્ય ક્ષમતા અને ડિફેન્સ ટેક્નોલોજીના કારણે વિશેષ છે. તુર્કી NATOનું સભ્ય છે અને તેની પાસે પ્રદેશમાં મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય ક્ષમતા છે. સાથે જ તુર્કી ડ્રોન, મિસાઈલ, યુદ્ધ સામગ્રી અને અન્ય સંરક્ષણ ટેક્નોલોજીના વિકાસમાં પણ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે.આથી સાઉદી અરેબિયા માટે તુર્કી સાથેનું સંરક્ષણ સહયોગ માત્ર રાજકીય નહીં પરંતુ ટેક્નોલોજી અને સૈન્ય દૃષ્ટિએ પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
સાઉદી અરેબિયા માટે શું ફાયદો?
સાઉદી અરેબિયા છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી પોતાની સુરક્ષા ક્ષમતાને વધુ મજબૂત કરવા પર ભાર મૂકી રહ્યું છે.ગલ્ફ વિસ્તારમાં વધતા તણાવને ધ્યાનમાં રાખીને રિયાધ માટે વિશ્વસનીય સુરક્ષા ભાગીદારોનું નેટવર્ક ઊભું કરવું મહત્વપૂર્ણ બની ગયું છે.પાકિસ્તાનની સૈન્ય શક્તિ અને તુર્કીની ડિફેન્સ ટેક્નોલોજી સાથે જોડાણ સાઉદી અરેબિયાને એક નવી વ્યૂહાત્મક સુરક્ષા છત્ર આપી શકે છે.પરંતુ તુર્કી દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે આ સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો હેતુ ઈરાનને સીધું નિશાન બનાવવાનો નથી.
શું આ કરાર NATOની જેમ કામ કરશે?
કરારમાં સામૂહિક સંરક્ષણની જોગવાઈ હોવા છતાં તેની કામગીરી NATOથી સંપૂર્ણપણે સમાન હોવી જરૂરી નથી. કોઈ હુમલો થાય ત્યારે ત્રણેય દેશો વચ્ચે સલાહ-મશવરો અને હુમલાની પરિસ્થિતિ પ્રમાણે સહાયના સ્વરૂપ અને સ્તર અંગે નિર્ણય લેવામાં આવશે.આ કરારના અમલીકરણ માટે મંત્રીસ્તરીય સમિતિ અને સાઉદી અરેબિયામાં સ્થિત એક જનરલ સચિવાલયની વ્યવસ્થા પણ કરવામાં આવી હોવાના અહેવાલો છે.અર્થાત્ આ માત્ર એક રાજકીય જાહેરાત નહીં પરંતુ લાંબા ગાળે સંસ્થાકીય સુરક્ષા સહયોગ બનાવવાનો પ્રયાસ પણ છે.
રેડ સી અને સમુદ્રી સુરક્ષા પણ મહત્વનો મુદ્દો
તુર્કીના વિદેશ મંત્રી હાકાન ફિદાને પ્રાદેશિક સુરક્ષાની સાથે રેડ સી વિસ્તારમાં સમુદ્રી માર્ગોની સુરક્ષાના મહત્વ પર પણ ભાર મૂક્યો છે. યમનના હૂતી હુમલાઓ અને વેપારી જહાજોની સુરક્ષા જેવા મુદ્દાઓને કારણે રેડ સી તથા આસપાસના સમુદ્રી માર્ગો વૈશ્વિક વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.તુર્કી માટે પણ આ સમુદ્રી માર્ગોની સુરક્ષા વ્યૂહાત્મક મહત્વ ધરાવે છે. તેથી સાઉદી અરેબિયા અને પાકિસ્તાન સાથેનું વધતું સંરક્ષણ સહયોગ માત્ર જમીન અને હવાઈ સુરક્ષા સુધી મર્યાદિત ન રહી શકે.
અંતે સૌથી મોટો સવાલ
મક્કા ડિફેન્સ પેક્ટે મધ્ય પૂર્વના શક્તિ સંતુલન અંગે અનેક પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે. એક તરફ ત્રણ મહત્વપૂર્ણ મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતા દેશો એકબીજાની સુરક્ષા માટે સાથે આવ્યા છે, જ્યારે બીજી તરફ તુર્કી સ્પષ્ટપણે કહી રહ્યું છે કે આ ગઠબંધન ઈરાન વિરુદ્ધ નથી.આથી હાલના તબક્કે આ કરારને ઈરાન વિરોધી સૈન્ય ગઠબંધન કરતાં પ્રાદેશિક સામૂહિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા તરીકે જોવાનું વધુ યોગ્ય લાગે છે.પરંતુ ભવિષ્યમાં મધ્ય પૂર્વમાં કોઈ મોટો સૈન્ય સંઘર્ષ થાય અને ત્રણમાંથી કોઈ એક દેશ સીધી રીતે તેમાં ખેંચાય તો આ કરારની વાસ્તવિક અસર કેટલી હશે, તે સૌથી મોટો સવાલ રહેશે.મક્કામાં થયેલો આ કરાર સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કીને એક નવા સુરક્ષા માળખામાં નજીક લાવે છે. હવે જો ઈજિપ્ત સહિતના અન્ય દેશો પણ આ વ્યવસ્થામાં જોડાય છે, તો પશ્ચિમ એશિયાની ભૂ-રાજનીતિમાં એક નવી શક્તિ-વ્યવસ્થા ઊભી થવાની શક્યતા વધી શકે છે.
સાઉદી અરેબિયા-પાકિસ્તાન-તુર્કીનો મક્કા સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર ભલે ‘ઈસ્લામિક NATO’ તરીકે સત્તાવાર રીતે ઓળખાતો ન હોય, પરંતુ તેની સામૂહિક સુરક્ષા જોગવાઈ તેને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે. અને તુર્કીનું સ્પષ્ટ નિવેદન કે આ કરાર ઈરાન કે કોઈ અન્ય દેશ વિરુદ્ધ નથી, આ સમગ્ર ગઠબંધનના ભવિષ્યના વ્યૂહાત્મક અર્થને વધુ રસપ્રદ બનાવે છે.
